Có hai vợ chồng cãi nhau vì một chuyện nhỏ. Chuyện bắt đầu từ cái chén chưa rửa, rồi lan sang chuyện tiền bạc, rồi lan sang chuyện cũ từ mấy năm trước. Người này nói một câu nặng, người kia đáp lại một câu nặng hơn. Đến cuối buổi, không ai nhớ chuyện bắt đầu từ cái chén nữa. Chỉ còn lại hai người ngồi hai góc nhà, lòng đầy giận dữ, và một buổi tối hỏng bét. Sáng hôm sau, cả hai đều hối hận, nhưng không ai chịu mở lời trước.
Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói về đúng cái vòng luẩn quẩn ấy. Lấy không giận thắng giận. Lấy thiện thắng không thiện. Lấy thí thắng xan tham. Lấy chân thật thắng dối lừa. Bốn câu, bốn cách thắng. Nghe qua thì đơn giản, nhưng làm được thì không dễ chút nào. Vì khi giận lên, ai cũng muốn thắng bằng cách giận hơn, nói to hơn, làm đau hơn. Phật dạy ngược lại. Muốn thắng cơn giận, phải dùng cái không giận.
Cách thắng thứ nhất là lấy không giận thắng giận. Có người nghĩ, không giận là nhịn, là thua, là hèn. Nhưng không phải vậy. Không giận không có nghĩa là nuốt giận vào trong rồi ôm hận. Không giận có nghĩa là mình thấy rõ cơn giận đang nổi lên, mình không để nó lái mình. Mình dừng lại một hơi thở, uống một ly nước, bước ra ngoài một chút, rồi mới nói. Cơn giận giống như ngọn lửa. Mình đổ thêm dầu vào thì nó cháy lớn. Mình không đổ dầu, nó tự tắt. Người kia giận, mình giận lại, là hai ngọn lửa gặp nhau. Người kia giận, mình bình tĩnh, là một ngọn lửa gặp nước. Nước không cần cãi nhau với lửa. Nước chỉ cần có mặt, lửa tự tắt.
Cách thắng thứ hai là lấy thiện thắng không thiện. Không thiện ở đây là những hành động xấu, những lời nói ác, những ý nghĩ hại người. Lấy thiện thắng không thiện có nghĩa là, khi người khác đối xử xấu với mình, mình đáp lại bằng điều tốt. Không phải là mình ngu, mình không biết phân biệt. Mà là mình hiểu, đáp lại điều xấu bằng điều xấu thì xấu sẽ nhân đôi. Đáp lại điều xấu bằng điều tốt thì xấu sẽ dừng lại ở đó. Có một câu chuyện nhỏ. Một người hàng xóm hay nói xấu mình. Mình nghe được, giận lắm. Nhưng thay vì nói xấu lại, mình vẫn chào hỏi bình thường, vẫn giúp đỡ khi họ cần. Lâu dần, người ấy tự thấy xấu hổ, tự thay đổi. Đó là lấy thiện thắng không thiện. Không cần cãi nhau, không cần chứng minh ai đúng ai sai. Chỉ cần mình sống tốt, cái xấu tự mất chỗ đứng.
Cách thắng thứ ba là lấy thí thắng xan tham. Xan tham là keo kiệt, tham lam, chỉ muốn giữ lấy cho mình. Thí là cho đi, chia sẻ, mở lòng. Người tham lam thì lúc nào cũng sợ mất, sợ thiếu, sợ người khác hơn mình. Lòng tham làm người ta khổ, vì càng tham càng thấy thiếu. Cho đi là cách chữa bệnh tham. Cho một ít tiền, cho một ít thời gian, cho một lời khen, cho một sự giúp đỡ. Cho đi rồi mới thấy, mình không mất gì cả. Mình chỉ mất cái cảm giác sợ thiếu. Mà cái cảm giác sợ thiếu ấy, vốn dĩ là thứ làm mình khổ nhất.
Cách thắng thứ tư là lấy chân thật thắng dối lừa. Dối lừa có thể thắng một lúc, nhưng không thắng được lâu dài. Nói dối một lần thì phải nói dối thêm mười lần để che đậy. Sống giả dối thì lúc nào cũng phải đề phòng, sợ bị phát hiện. Sống chân thật thì nhẹ nhàng, không cần nhớ mình đã nói dối những gì, không cần sợ ai phát hiện ra điều gì. Chân thật không có nghĩa là nói hết mọi điều mình nghĩ, không cần giữ ý. Chân thật có nghĩa là mình không nói sai sự thật, không làm sai lương tâm của mình.
Bốn cách thắng này có một điểm chung. Chúng đều là thắng mà không cần đánh nhau. Thắng cơn giận bằng sự bình tĩnh. Thắng điều xấu bằng điều tốt. Thắng lòng tham bằng sự cho đi. Thắng dối lừa bằng sự chân thật. Đây là cách thắng của người trí. Người không có trí thì thắng bằng sức mạnh, bằng lời nói, bằng thủ đoạn. Thắng như vậy thì được một lúc, rồi thua lại gấp đôi. Người có trí thì thắng bằng đức hạnh. Thắng như vậy thì thắng luôn, không ai lấy lại được.
Trở lại câu chuyện hai vợ chồng cãi nhau vì cái chén. Nếu một trong hai người nhớ được câu kệ này, chỉ cần một người dừng lại, không giận nữa, nói một câu nhẹ nhàng, thì buổi tối ấy đã khác. Không cần ai đúng ai sai. Chỉ cần một người thắng được cơn giận của chính mình, thì cả hai đều thắng. Đó là ý nghĩa thật sự của câu kệ. Thắng người khác thì dễ. Thắng chính mình mới là thắng thật.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư