Đêm rằm, ngẩng đầu lên trời, mình thấy trăng đi cùng với sao. Trăng không đi một mình. Sao đi thành đường, trăng đi theo đường sao, sáng cùng nhau, đẹp cùng nhau. Nhìn cảnh đó, người xưa mới nói, chọn bạn cũng như vậy. Gần người lành, mình sáng lên như trăng đi theo đường sao. Gần người xấu, mình mờ đi như trăng bị mây che.
Kinh Pháp Cú, câu kệ thứ hai trăm lẻ tám, nói về chuyện này: Bậc hiền sĩ, trí tuệ, bậc nghe nhiều, trì giới, bậc tự chế, Thánh nhân; hãy gần gũi, thân cận thiện nhân, trí giả ấy, như trăng theo đường sao. Câu kệ này nằm ở cuối phẩm An Lạc, như một lời kết cho cả phẩm nói về hạnh phúc. Hạnh phúc, rốt cuộc, cũng nằm ở chỗ mình đi với ai.
Câu kệ kể ra bốn đức của người đáng gần. Thứ nhất là hiền sĩ, trí tuệ. Hiền là hiền lành, không hại ai. Trí tuệ là thấy rõ đúng sai. Người vừa hiền vừa trí thì hiếm lắm. Hiền mà không trí thì dễ bị lừa. Trí mà không hiền thì dễ hại người. Người vừa hiền vừa trí, ở gần họ mình được yên, mà cũng được sáng.
Thứ hai là nghe nhiều, trì giới. Nghe nhiều là học nhiều, hiểu nhiều. Trì giới là giữ mình, không làm điều sai. Người học nhiều mà không giữ mình, thì cái học đó chỉ để khoe, để cãi thắng người khác. Người giữ mình mà không học, thì giữ một cách mù quáng, không biết vì sao mình giữ. Người vừa học nhiều vừa giữ mình, ở gần họ mình học được cả hai thứ: biết nhiều, mà sống cũng đàng hoàng.
Thứ ba là tự chế. Tự chế là làm chủ được mình. Giận mà không nói bậy. Thèm mà không lấy bừa. Buồn mà không làm khổ người khác. Người tự chế được mình thì ở gần họ mình thấy an toàn. Vì họ không đổ cái khó chịu của họ lên đầu mình. Họ buồn thì họ tự ôm lấy nỗi buồn của họ, không bắt người khác phải buồn theo.
Thứ tư là Thánh nhân. Nghe chữ Thánh nhân, nhiều người nghĩ tới người tu cao, ở xa lắm. Nhưng ở đây, Thánh nhân chỉ là người đã sống được như vậy, hiền, trí, nghe nhiều, giữ giới, tự chế, sống được lâu ngày thành thói quen. Gần người như vậy, mình không cần họ dạy gì nhiều. Chỉ cần ở gần họ, nhìn họ sống, là mình đã học được rồi.
Câu kệ trước đó, câu kệ thứ hai trăm lẻ bảy, nói rõ hơn vì sao phải chọn bạn như vậy: Sống chung với người ngu, lâu dài bị lo buồn. Khổ thay gần người ngu, như thường sống kẻ thù. Vui thay, gần người trí, như chung sống bà con. Gần người ngu thì khổ như sống với kẻ thù. Gần người trí thì vui như sống với bà con. Nghe thì nặng, mà đúng. Người ngu ở đây không phải là người học ít. Người ngu là người không biết đúng sai, không biết giữ mình, không biết thương người. Ở gần người như vậy lâu ngày, mình cũng lây cái ngu của họ, cũng làm điều sai mà không biết mình sai.
Còn câu kệ thứ hai trăm lẻ sáu nói ngược lại: Lành thay, thấy thánh nhân, sống chung thường hưởng lạc. Không thấy những người ngu, thường thường được an lạc. Chỉ cần thấy bậc thánh nhân, sống chung với họ, đã là hưởng lạc rồi. Chỉ cần không thấy người ngu, đã là an lạc rồi. Hạnh phúc, có khi đơn giản vậy thôi. Không phải có thêm cái gì, mà là bớt đi cái gì. Bớt đi một người bạn xấu, lòng nhẹ đi một phần. Thêm vào một người bạn tốt, lòng sáng lên một phần.
Trong đời, ai cũng có lúc phải chọn bạn. Chọn bạn học, chọn bạn làm ăn, chọn người yêu, chọn người để tin. Những lúc ấy, nhớ lấy hình ảnh trăng theo đường sao. Trăng sáng là nhờ đi đúng đường sao. Mình sáng là nhờ đi đúng người. Đừng hỏi người bạn ấy có giàu không, có giỏi không, có nổi tiếng không. Chỉ hỏi bốn điều trong câu kệ. Người ấy có hiền không, có trí không, có nghe nhiều và giữ mình không, có tự chế được mình không. Nếu có, thì gần. Nếu không, thì xa, dù họ có giàu, có giỏi tới đâu.
Và cũng đừng quên soi lại mình. Mình có phải là người bạn như trăng theo đường sao của người khác không. Mình có hiền không, có trí không, có giữ mình không, có tự chế được mình không. Nếu chưa, thì ráng sửa mình, để một ngày nào đó, có người nhìn lên và thấy mình cũng sáng như trăng, đi đúng đường sao, và muốn đi cùng mình. Bạn tốt thì khó tìm, nhưng người bạn tốt nhất, chính là mình sau khi đã sửa mình xong.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư