Bác Hai làm bảo vệ cho một công ty gần hai mươi năm. Tới tuổi, công ty cho nghỉ hưu. Ngày đầu tiên ở nhà, bác dậy từ năm giờ sáng như mọi ngày, mặc đồ, mang giày, rồi đứng giữa nhà không biết đi đâu. Vợ bác bảo, nghỉ rồi thì ngủ thêm đi. Bác bảo ngủ không được. Cả ngày bác đi ra đi vào, mở tivi rồi tắt, ra sân tưới cây rồi vào nhà, lòng cứ bồn chồn không yên. Bác bảo tôi, sao nghỉ ngơi mà còn mệt hơn đi làm.
Người ta đổi chỗ ở, đổi việc, con cái đi xa, người thân mất đi, hay chỉ đơn giản là về hưu như bác Hai. Hoàn cảnh thay đổi, cái tâm mình chưa kịp thay đổi theo. Nó vùng vẫy, nó bồn chồn, nó không chịu ở yên. Mình trách mình sao yếu đuối, sao người ta đổi việc bình thường mà mình thì rối tung lên. Nhưng thật ra, cái tâm vùng vẫy khi rời chỗ quen là chuyện rất tự nhiên, ai cũng vậy, không phải chỉ mình mình.
Trong Kinh Pháp Cú có một hình ảnh nói đúng cái cảm giác này. Con cá đang bơi trong nước, tự nhiên bị quăng lên bờ. Nó nằm trên đất khô, nó vùng vẫy, nó giãy giụa, nó sợ hãi. Không phải tại con cá yếu, mà tại nó rời khỏi chỗ nó sống quen rồi. Câu kệ dạy rằng cái tâm mình cũng như vậy. Khi bị kéo ra khỏi chỗ quen thuộc, tâm vùng vẫy mạnh lắm. Mình càng không hiểu chuyện đó, mình càng trách mình, thì nó càng vùng vẫy thêm.
Con cá vùng vẫy trên bờ, càng giãy thì càng mau kiệt sức. Cái tâm mình cũng vậy. Khi hoàn cảnh đổi thay, mình càng vùng vẫy trong đầu thì càng mệt. Mình nghĩ mãi về chuyện đã qua, lo mãi về chuyện chưa tới, trách mình, trách người, trách đời. Những suy nghĩ đó giống như con cá giãy trên đất khô, càng giãy càng đau, mà chẳng đưa mình về lại được với nước.
Vậy thì làm sao. Câu kệ không bảo mình phải mạnh mẽ lên, không bảo mình phải gồng lên chịu đựng. Nó chỉ cho mình thấy rõ sự thật. Tâm mình đang vùng vẫy vì nó rời chỗ quen. Thấy rõ như vậy là đã bớt một nửa khổ rồi. Vì mình không còn tưởng mình có vấn đề nữa. Mình chỉ là con cá đang ở trên bờ, và con cá nào ở trên bờ cũng vùng vẫy như vậy thôi.
Việc tiếp theo là tìm nước mới. Nước mới không phải là một chỗ lớn lao gì. Nó là một thói quen nhỏ mỗi ngày cho tâm mình có chỗ bơi. Bác Hai sau đó tập một việc. Sáng nào bác cũng ra công viên gần nhà đi bộ một vòng, gặp mấy bác già khác, ngồi uống cà phê, nói chuyện. Chiều bác tưới cây, tối bác đọc sách. Bác bảo, có việc để làm, có người để nói chuyện, lòng bác đỡ bồn chồn hẳn. Bác không quay lại được công việc cũ, nhưng bác có một chỗ mới để sống.
Chị Hoa thì khác. Chị ly hôn, chuyển ra ở trọ một mình sau mười năm sống chung. Tháng đầu chị bảo nhà trọ im lặng đến sợ. Chị mở tivi suốt ngày cho có tiếng người. Rồi chị tập nấu ăn cho mình, mỗi tối nấu một món, bày ra bàn, ăn chậm rãi. Chị bảo, nấu ăn cho mình cũng là một cách nói với mình rằng mình vẫn sống được, vẫn lo được cho mình. Cái bếp nhỏ đó là nước mới của chị.
Có người hỏi, bao lâu thì hết vùng vẫy. Không có con số chung. Có người một tháng, có người một năm. Nhưng có một điều chắc chắn. Nếu mình hiểu rằng tâm vùng vẫy là chuyện tự nhiên, mình không trách mình nữa, thì nó đã bớt giãy rồi. Rồi mỗi ngày mình cho nó một chỗ nương nhỏ, một việc lành nhỏ, một người để nói chuyện, một thói quen tốt, thì từ từ nó sẽ quen với nước mới.
Đừng đợi tới khi mình hoàn toàn bình tĩnh mới bắt đầu sống. Sống ngay trong lúc còn vùng vẫy, bằng những việc nhỏ nhất. Dậy đúng giờ, ăn một bữa đàng hoàng, đi bộ một vòng, nói chuyện với một người. Những việc đó không giải quyết được chuyện lớn ngay, nhưng nó cho cái tâm mình một chỗ để bơi, thay vì nằm giãy trên bờ. Và một ngày nào đó, mình sẽ nhận ra mình đã bơi được trong vùng nước mới rồi, mà không nhớ rõ là từ khi nào.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư