Sáng thứ hai, anh Dũng kẹt xe bốn mươi phút, tới công ty thì trễ họp, bị sếp nhắc. Trưa ăn cơm bụi, chiều về nhà con ốm, vợ mệt, tối anh nằm xuống mà thấy cả ngày chẳng có chuyện gì vui. Anh bảo, sao đời mình toàn chuyện khổ vậy. Không có chuyện gì lớn lao, không tai nạn, không bệnh nặng, mà sao ngày nào cũng thấy khổ lặt vặt. Anh hỏi, có phải mình là người khổ nhất không.
Thật ra, khổ không phải chỉ là chuyện lớn. Khổ còn nằm trong những chuyện rất nhỏ của ngày thường. Kẹt xe là khổ. Mất ngủ là khổ. Con cãi lời là khổ. Tiền không đủ xài là khổ. Thân đau một chút là khổ. Người ta hay nghĩ khổ là phải có chuyện gì ghê gớm lắm. Nhưng đạo Phật nhìn khác. Đạo Phật nói rằng, tất cả những gì do duyên hợp mà thành thì đều mang trong nó cái khổ. Vì những thứ đó đổi thay, không bền, không theo ý mình. Mình dựa vào nó để hạnh phúc thì sớm muộn cũng khổ.
Trong Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói về chuyện này. Câu kệ dạy rằng, các hành đều khổ não. Với trí tuệ thấy rõ điều đó, đau khổ sẽ được nhàm chán, và đó là con đường thanh tịnh. Chữ nhàm chán ở đây nhiều người hiểu lầm. Nó không có nghĩa là chán đời, chán sống, bỏ hết mọi thứ. Nó có nghĩa là mình chán cái thói quen bám víu vào những thứ không bền. Mình chán việc cứ đòi mọi thứ phải theo ý mình. Khi mình chán cái bám víu đó rồi thì khổ cũng bớt đi, lòng mình mới sạch, mới yên được.
Có ba loại khổ mà kinh sách hay nhắc tới. Khổ vì thân đau, vì bệnh, vì mệt. Khổ vì mất mát, vì xa người mình thương, vì gần người mình ghét. Và khổ vì mọi thứ đổi thay, hôm nay còn, mai đã mất, hôm nay vui, mai đã buồn. Anh Dũng kẹt xe là khổ vì đổi thay, vì anh muốn đường thông mà đường thì kẹt. Con ốm là khổ vì thân đau. Vợ mệt, nhà không yên, là khổ vì những điều mình muốn mà không được như ý. Gọi tên được từng loại khổ như vậy, mình sẽ thấy khổ của mình không phải là một cục đen thui không tên. Nó có tên, có hình, và vì nó có hình nên mình mới đối diện được với nó.
Thấy rõ khổ là bước đầu để hết khổ. Nghe có vẻ ngược đời, vì người ta hay nghĩ thấy khổ nhiều thì khổ thêm. Nhưng thật ra, thấy rõ khác với than thở. Than thở là mình cứ nói đi nói lại chuyện khổ, mà không hiểu vì sao mình khổ. Thấy rõ là mình biết, à, mình đang khổ vì mình muốn mọi thứ theo ý mình. Mình muốn đường thông, muốn con khỏe, muốn vợ vui, muốn sếp khen. Những điều muốn đó không xấu, nhưng khi nó không được như ý thì mình khổ. Hiểu như vậy, mình không còn trách đường kẹt, trách con ốm, trách đời bất công nữa. Mình thấy cái khổ bắt đầu từ chỗ mình bám vào cái muốn của mình.
Chị Phượng làm công nhân may, kể rằng chị tập thấy khổ bằng một cách rất đơn giản. Mỗi tối, chị ngồi xuống và hỏi mình, hôm nay mình khổ vì chuyện gì. Có hôm chị khổ vì bị tổ trưởng la, có hôm chị khổ vì con xin tiền học thêm mà chị chưa có. Chị ghi ra giấy, chỉ một dòng thôi. Rồi chị hỏi tiếp, chuyện này có qua không, mình có làm gì được không. Có chuyện qua được, như chuyện bị la, mai làm tốt hơn là xong. Có chuyện chưa qua được ngay, như chuyện tiền học, thì chị để đó, làm từ từ, không ôm nó đi ngủ nữa. Chị bảo, viết ra như vậy, cái khổ nó nhỏ lại. Nó không còn là cả một ngày đen thui nữa, nó chỉ là một hai chuyện thôi, mà chuyện nào cũng có cách đối diện.
Thấy rõ khổ không làm khổ biến mất ngay. Đường vẫn kẹt, con vẫn ốm, tiền vẫn thiếu. Nhưng nó làm mình khác đi. Mình không còn là người bị khổ kéo đi nữa. Mình là người đang nhìn thấy khổ, đang gọi tên nó, đang chọn cách đối diện với nó. Giống như người đi trong đêm tối, trước đây không có đèn nên vấp hoài. Bây giờ có đèn, đường vẫn gập ghềnh, nhưng mình thấy chỗ nào có đá, chỗ nào có hố, mình bước cẩn thận hơn. Cái đèn đó chính là trí tuệ thấy rõ mà câu kệ nói tới.
Cuối ngày, thử ngồi lại một phút và hỏi mình một câu. Hôm nay mình khổ vì chuyện gì, và chuyện đó thuộc loại khổ nào. Khổ vì thân, khổ vì mất, hay khổ vì đổi thay. Hỏi xong thì đừng vội sửa gì hết. Chỉ cần thấy rõ thôi. Thấy rõ rồi thì tự nhiên mình sẽ biết nên buông chỗ nào, nên giữ chỗ nào. Buông một chút cái muốn mọi thứ phải theo ý mình, giữ lại một chút bình tĩnh để đối diện. Làm hoài như vậy, tới một lúc mình sẽ thấy một điều rất lạ. Khổ vẫn còn đó, đời vẫn còn những chuyện không như ý, nhưng mình đã không còn khổ như trước nữa. Vì mình đã thấy rõ nó, và cái gì thấy rõ rồi thì nó không còn đè nặng mình như trước nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư