Trong sân nhà tôi có một cây xoài. Mùa nắng, nó đứng trơ trọi, lá khô, chẳng có gì đặc biệt. Mùa mưa tới, nó xanh lại, ra hoa, rồi đậu trái. Có người đi ngang hỏi: cây này của ai trồng. Tôi cười: của nhiều người lắm. Của người gieo hạt, của đất, của nước mưa, của nắng, của người tưới, của cả con ong bay qua thụ phấn. Thiếu một thứ, cây đã không thành cây.
Kinh dạy lý duyên khởi cũng nói đúng chuyện cây xoài đó. Trong kinh Tăng Chi Bộ, Phật dạy gọn một câu: do cái này có, cái kia có. Do cái này sinh, cái kia sinh. Do cái này không có, cái kia không có. Do cái này diệt, cái kia diệt. Nghĩa là không có thứ gì tự mình mà có. Mọi thứ nương nhau mà có mặt. Cái cây có vì hạt có, đất có, nước có, nắng có. Bỏ một duyên đi, cây không còn là cây nữa.
Người ta hay hỏi: vậy con người mình thì sao. Mình có tự mình mà có không. Kinh giảng rộng ra thành mười hai mắt xích, gọi là thập nhị nhân duyên. Nghe thì dài, nhưng nói gọn lại cũng là chuyện thường ngày. Vì không thấy rõ, nên mình hành động theo thói quen. Vì hành động theo thói quen, nên tâm mình chạy theo. Vì tâm chạy theo, nên mình bám vào cái thân, cái cảm giác này. Rồi mắt tai mũi lưỡi chạm vào đời, sinh ra vui buồn. Vui thì muốn giữ, buồn thì muốn đẩy. Muốn giữ muốn đẩy mãi, thành ra nắm chặt. Nắm chặt mãi, thành ra cả một đời người, rồi già, rồi chết, rồi sầu bi khổ não.
Nghe mười hai mắt xích, có người thấy rối. Nhưng thật ra mình sống trong đó mỗi ngày mà không hay. Sáng mở mắt, điện thoại báo tin xấu, mình khó chịu. Khó chịu rồi nói một câu cộc với người nhà. Người nhà buồn, đáp lại một câu lạnh. Mình càng bực, cả ngày hỏng. Một cái tin nhỏ, kéo theo cả một chuỗi. Đó là duyên khởi. Không có cái bực nào tự nhiên mà có. Nó có vì có cái chạm vào, có cái nhớ lại, có cái thói quen phản ứng.
Hiểu duyên khởi, mình được hai điều. Thứ nhất, mình bớt đổ lỗi. Đừng nói: tại người đó làm tôi khổ. Đúng hơn là: có nhiều duyên gặp nhau, thành ra khổ này. Người kia là một duyên. Cái tôi đang mệt là một duyên. Chuyện cũ chưa nguôi là một duyên. Thấy đủ các duyên, mình không còn chỉ tay vào một người rồi kết tội. Thứ hai, mình có quyền thay đổi. Vì mọi thứ do duyên mà có, nên đổi một duyên thì quả sẽ đổi. Không đổi được người khác, thì đổi cách mình phản ứng. Không đổi được chuyện đã xảy ra, thì đổi cách mình nhìn nó.
Có người hỏi: vậy số phận là gì. Duyên khởi trả lời: không có số phận cứng nhắc nào cả. Chỉ có những duyên đang chạy. Hôm qua mình gieo duyên gì, hôm nay mình gặt quả đó. Hôm nay mình gieo duyên khác, ngày mai quả sẽ khác. Như cây xoài trong sân: năm nay tưới đều, bón đủ, thì mùa sau trái ngọt. Năm nay bỏ mặc, thì mùa sau cây còi. Không có ông trời nào ngồi định sẵn trái ngọt hay trái chua. Chỉ có bàn tay người chăm cây.
Người ta cũng hay lo: hiểu duyên khởi rồi, mình có còn là mình không. Câu trả lời là: mình vẫn là mình, nhưng là một cái mình đang đổi thay từng ngày. Hôm qua mình nóng nảy, hôm nay mình tập lắng nghe, thì mình của hôm nay đã khác mình của hôm qua. Không có một cái tôi cứng đơ đứng yên một chỗ. Mình là tổng hợp của bao nhiêu duyên: cha mẹ sinh ra, thầy dạy dỗ, bạn bè ảnh hưởng, sách vở mở mang, cả những lần vấp ngã dạy mình khôn ra.
Chiều nay, nếu có dịp, hãy ra sân nhìn một cái cây. Hỏi thử: cây này nhờ những gì mà có mặt. Rồi hỏi tiếp: cơn giận sáng nay của mình, nhờ những gì mà có mặt. Câu trả lời sẽ giống nhau: nhờ nhiều duyên gặp lại. Và chỉ cần đổi một duyên thôi, ngày mai đã khác. Tưới cây khác đi, cây sẽ khác. Nhìn đời khác đi, đời sẽ khác. Đó là lý duyên khởi, nói bằng lời thường nhất: không có gì tự nhiên mà có, và không có gì là không thể đổi thay.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư