Có bao giờ mình nằm mơ thấy mình trúng số, mình giàu to, mình được người ta khen nức nở, rồi tỉnh dậy, tay trắng, lòng hụt hẫng không? Giấc mơ lúc đang mơ thì thật lắm. Tỉnh dậy mới biết là mơ. Nhưng có một điều lạ: những thứ làm mình khổ ban ngày, nhiều khi cũng giống giấc mơ y hệt. Người ta chê mình một câu, mình ôm cái câu đó cả tuần, ăn không ngon, ngủ không yên. Mình tưởng tượng ra cảnh thất bại, rồi sợ cái cảnh tưởng tượng đó như sợ chuyện thật. Cái khổ của mình, phần lớn, nằm ở chỗ mình tưởng vọng là thật.
Kinh Viên Giác có một câu rất ngắn, mà các thiền sư truyền nhau bao nhiêu đời: Biết vọng là lìa vọng. Lìa vọng là giác. Nói bằng chữ Hán là: tri huyễn tức ly, ly huyễn tức giác. Bốn chữ đầu, bốn chữ sau, gói cả con đường tu. Huyễn là gì? Huyễn là cái không thật, cái như giấc mơ, như bóng trong gương, như hoa đốm giữa hư không. Vọng là gì? Vọng là những ý nghĩ nổi lên trong đầu mình, đến rồi đi, không có thật thể. Cái câu người ta chê mình hôm qua, hôm nay đã qua rồi, chỉ còn cái ý nghĩ của mình là còn giữ nó lại. Cái nỗi lo ngày mai, ngày mai chưa tới, chỉ có cái ý nghĩ của mình là đang sống trong đó. Tất cả những thứ đó, đều là huyễn, đều là vọng.
Nhưng mình có biết nó là huyễn không? Thường là không. Mình sống trong vọng mà tưởng là thật. Giận lên, mình tin rằng mình có lý do chính đáng để giận. Sợ lên, mình tin rằng cái sợ đó là thật. Tham lên, mình tin rằng mình phải có cho bằng được. Cứ tin như vậy, mình chạy theo vọng tưởng cả đời, như người chạy theo bóng của mình, chạy hoài không bắt được, mà mệt hoài không dứt.
Kinh Viên Giác dạy một cách rất lạ. Kinh không bảo mình đánh nhau với vọng tưởng. Không bảo mình xua đuổi nó. Không bảo mình ngồi thiền cho tới khi đầu óc trống rỗng. Kinh chỉ bảo một điều: biết nó là vọng. Biết thôi, là đủ. Biết vọng, liền lìa vọng. Lìa vọng, liền giác. Nghe qua tưởng dễ quá, dễ tới mức không tin. Nhưng thử mà xem.
Mình đang giận ai đó. Cơn giận đang nóng trong ngực. Bình thường, mình sẽ nói, sẽ làm, sẽ nhắn tin, sẽ cãi, để cho hả giận. Nhưng bữa nay, mình thử dừng lại một nhịp. Chỉ nói thầm trong lòng một câu: à, mình đang giận. Không cần phân tích đúng sai. Không cần dẹp cơn giận. Chỉ cần biết mình đang giận. Kỳ lạ thay, ngay lúc biết đó, cơn giận đã bớt đi một nửa. Vì trước đó, mình là cơn giận. Sau khi biết, mình là người đang nhìn cơn giận. Hai cái đó khác nhau một trời một vực. Người đang nhìn, thì không còn bị cơn giận dắt đi nữa.
Mình đang lo. Lo mai họp, lo tiền nhà, lo con ốm. Bình thường, mình sẽ ngồi tưởng tượng ra đủ thứ tình huống xấu nhất. Nhưng bữa nay, mình thử dừng lại. Nói thầm: à, mình đang lo. Cái lo đó là ý nghĩ. Ý nghĩ thì đến rồi đi. Nó không phải là sự thật. Ngày mai chưa tới, cái mình lo chưa xảy ra. Ngay lúc biết đó, lòng nhẹ đi một chút. Không phải hết lo ngay. Nhưng đã có một khoảng trống giữa mình và cái lo. Trong khoảng trống đó, mình thở được.
Đó là ý nghĩa của bốn chữ: biết vọng là lìa vọng. Không cần phương tiện gì thêm. Không cần tụng thêm bao nhiêu biến chú. Không cần ngồi thêm bao nhiêu giờ thiền. Chỉ cần cái biết. Cái biết đó, trong nhà Phật gọi là giác. Giác không phải là thành Phật ngay. Giác là tỉnh. Tỉnh ra khỏi giấc mơ. Mình đang mơ, mình biết mình đang mơ, thì giấc mơ không còn làm mình khổ nữa, dù nó chưa tan hẳn.
Nhưng có một điều cần nói thật. Biết vọng, nghe thì dễ, làm thì không dễ. Vì vọng nó khéo lắm. Nó đóng giả làm thật rất giỏi. Nó nói: mày giận là đúng, mày lo là phải, mày tham là vì mày xứng đáng. Muốn biết nó là vọng, mình phải tập. Tập mỗi ngày. Sáng dậy, ngồi năm phút, nhìn ý nghĩ đến rồi đi, không đuổi, không giữ. Đi làm, giữa giờ, dừng một nhịp, hỏi mình: bây giờ trong đầu mình đang có gì? Tối về, trước khi ngủ, soi lại một ngày: hôm nay mình bị vọng nào dắt đi nhiều nhất? Tập riết, cái biết sẽ bén dần. Có ngày, mình sẽ phát hiện ra mình đang giận, ngay lúc giận vừa mới chớm. Đó là lúc tu bắt đầu có kết quả.
Kinh Viên Giác không bắt mình trở thành thánh nhân. Kinh chỉ chỉ cho mình một cánh cửa. Cánh cửa đó là cái biết. Mở cửa ra, vọng tự lìa. Vọng lìa rồi, giác tự hiện. Không cần làm gì thêm. Tối nay, trước khi ngủ, mình thử một lần. Nhắm mắt lại. Nghe trong đầu mình đang có ý nghĩ gì. Đừng đuổi nó. Đừng tin nó. Chỉ nói thầm: à, đây là vọng. Rồi thở ra một hơi dài. Ngủ ngon. Sáng mai dậy, mình sẽ thấy lòng mình nhẹ hơn một chút. Nhẹ một chút thôi, nhưng là nhẹ thật.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư