Hồi nhỏ, mẹ tôi hay nói một câu: Con mà lười như vậy, sau này khổ. Lúc đó tôi nghe tai này qua tai kia, chẳng để tâm. Hai mươi năm sau, có lần tôi làm biếng một việc quan trọng, câu nói đó bỗng vang lên trong đầu, rõ như mẹ đang đứng bên cạnh. Tôi giật mình: sao một câu nói từ hai mươi năm trước vẫn còn nằm trong đầu mình? Sau này đọc sách Phật, tôi mới hiểu: trong lòng mỗi người có một cái kho, chứa hết những gì mình đã từng thấy, từng nghe, từng làm. Cái kho đó có tên là A-lại-da thức.
A-lại-da là chữ khó, nhưng ý thì dễ. Sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim viết: Tâm vương là cái tâm làm chủ các thức, hay là Đệ bát thức, tức là A-lại-da thức. Con người có tám thức. Bảy thức đầu lo việc thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, suy nghĩ. Thức thứ tám là thức sâu nhất, làm chủ các thức khác. Sách Trung Dung Tân Khảo cũng nhắc: A-lại-da thức, Đệ bát thức, Hàm tàng. Hàm tàng nghĩa là chứa đựng. Cho nên người ta còn gọi A-lại-da thức là Tàng thức, cái thức chứa đựng.
Chứa đựng cái gì? Chứa hạt giống. Mỗi việc mình làm, mỗi lời mình nói, mỗi ý mình nghĩ, đều gieo một hạt giống vào kho này. Làm việc thiện thì gieo hạt thiện. Nói lời ác thì gieo hạt ác. Nghe một bài kinh hay thì gieo hạt hay. Nghe một lời chửi thì gieo hạt dở. Hạt giống nằm im trong kho, có khi nhiều năm, rồi đến lúc đủ duyên, nó nảy mầm. Câu nói của mẹ tôi là một hạt giống. Nó nằm trong kho hai mươi năm, đến lúc tôi làm biếng, nó nảy mầm thành một câu nhắc nhở.
Hiểu như vậy thì mới thấy sợ. Mình tưởng làm một việc xấu nhỏ rồi thôi, không ai biết. Nhưng kho của mình biết. Hạt giống xấu đã gieo xuống rồi, sớm muộn cũng nảy mầm. Mình tưởng nghe một lời ác rồi quên, nhưng hạt giống đã nằm trong kho. Đến lúc gặp chuyện tương tự, hạt đó nảy mầm, mình lại nói ra lời ác như người ta đã nói với mình. Cái vòng đó cứ lặp đi lặp lại, đời này qua đời khác, chính là luân hồi.
Nhưng hiểu như vậy cũng mới thấy hy vọng. Vì hạt giống tốt cũng gieo được như hạt giống xấu. Hôm nay mình giúp một người, là gieo một hạt thiện. Hôm nay mình nhịn một cơn giận, là gieo một hạt nhẫn. Hôm nay mình nghe một bài kinh, đọc một trang sách hay, là gieo một hạt trí tuệ. Hạt tốt nằm trong kho, đến lúc khó khăn, nó nảy mầm thành sức mạnh. Nhiều người lúc hoạn nạn bỗng nhớ ra một lời dạy hay, một câu kinh cũ, mà vượt qua được. Đó chính là hạt giống tốt ngày xưa nảy mầm đúng lúc.
Có người hỏi: vậy cái kho này có đầy được không? Có bao giờ nó hết chỗ không? Sách dạy: kho này chứa hết, từ vô lượng kiếp đến nay, không đầy, không vơi. Nó giống như biển: sông nào cũng đổ vào biển, biển không bao giờ đầy. Mọi kinh nghiệm đời mình đều chảy vào đó. Vì vậy, tu hành không phải là chuyện của một ngày, mà là chuyện của cả một cái kho. Mình tu hôm nay, là mình đang dọn kho, đang gieo hạt mới, đang thay dần những hạt cũ.
Người đời hay hỏi: sao tôi cố sửa mà vẫn chứng nào tật nấy? Câu trả lời nằm ở cái kho này. Tật cũ là hạt giống cũ, gieo từ lâu, rễ đã sâu. Muốn sửa, không phải chỉ quyết tâm một lần là xong. Phải gieo hạt mới, nhiều lần, đều đặn, cho đến khi hạt mới lấn được hạt cũ. Giống như trồng cỏ mới lên một mảnh đất đầy cỏ dại: không phải nhổ một lần là hết, mà phải trồng, phải chăm, phải nhổ dần. Kiên nhẫn như vậy, kho của mình mới đổi khác.
Vậy mình nên làm gì với cái kho của mình? Ba việc. Thứ nhất, cẩn thận với những gì mình đưa vào kho. Nghe gì, xem gì, nói gì, nghĩ gì, đều là gieo hạt. Thứ hai, chăm gieo hạt tốt mỗi ngày, dù nhỏ: một việc thiện, một lời lành, một lần nhịn, một trang kinh. Thứ ba, khi hạt xấu nảy mầm, đừng hoảng. Nhận ra nó, biết nó là hạt cũ, rồi gieo hạt tốt đè lên. Hạt xấu không biến mất ngay, nhưng nó sẽ yếu dần.
Câu nói của mẹ tôi hai mươi năm trước vẫn còn trong kho của tôi. Nhưng bây giờ tôi hiểu nó khác rồi. Ngày xưa nó là lời mắng. Bây giờ nó là lời nhắc. Cùng một hạt giống, mà khi tâm mình đổi, nó nảy mầm thành một thứ khác. Cái kho trong lòng mình là như vậy: nó không tốt, không xấu, nó chỉ chứa những gì mình đã gieo. Muốn đời mình ra sao, hãy xem mình đang gieo hạt gì vào kho mỗi ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư