Chị Mai đang nấu cơm thì con gọi mẹ từ phòng trong. Chị ừ một tiếng, tay vẫn thái rau, mắt vẫn nhìn nồi canh, tai vẫn nghe tiếng con. Bỗng con hỏi lại: Mẹ có nghe con nói không? Chị giật mình. Thật ra chị có nghe tiếng, nhưng không nghe được con nói gì. Tai vẫn mở, mà cái biết đã đi đâu mất. Ai cũng từng như vậy. Mắt nhìn mà không thấy. Tai nghe mà không nghe. Cái biết của mình, hóa ra không phải lúc nào cũng ở yên một chỗ.
Trong sách Phật, cái biết này có tên là thức uẩn. Con người mình gồm năm uẩn: sắc là thân, thọ là cảm giác, tưởng là cái nhãn mình dán lên mọi thứ, hành là thói quen tạo tác của tâm, thức là cái biết. Sách Ba đặc tướng của đời sống viết rõ: con người là sự cấu hợp của năm thành phần gọi là ngũ uẩn, trong đó sắc là phần vật chất, còn thọ, tưởng, hành, thức là phần tinh thần. Thức uẩn là nhóm cuối cùng, là cái biết đi kèm với mọi thứ mình gặp trong ngày.
Cái biết này không đứng một mình. Nó đi theo sáu cửa, sách gọi là lục căn hay lục nhập: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Mắt gặp hình thì có cái biết về hình. Tai gặp tiếng thì có cái biết về tiếng. Mũi gặp mùi, lưỡi gặp vị, thân gặp chạm, ý gặp suy nghĩ, mỗi cửa mở ra là có một cái biết tương ứng. Cũng trong sách đó có câu: danh và sắc luôn chảy trôi như một dòng suối, nơi sáu cửa. Nghĩa là cái biết không phải một cục gì đứng yên trong đầu mình. Nó sinh ra theo từng lần gặp gỡ, rồi trôi đi.
Hiểu như vậy thì nhiều chuyện trở nên nhẹ hơn. Có hôm món ăn mọi ngày bỗng thấy nhạt. Không phải món ăn đổi, mà là lưỡi mình hôm đó mệt, cái biết về vị cũng khác đi. Có hôm lời nói bình thường của chồng nghe sao chói tai. Không phải câu nói đổi, mà là tai mình hôm đó đã đầy những bực dọc từ trước. Cùng một tiếng, cùng một hình, mà cái biết khác nhau thì đời khác nhau. Người khổ hay sướng, nhiều khi khác nhau ở chính chỗ này.
Nhưng cũng đừng vội tin cái biết của mình là đúng hoàn toàn. Mắt thấy một người cau mày, mình biết ngay là người ta ghét mình. Thật ra mắt chỉ thấy cái cau mày. Còn ghét hay không, là ý mình thêm vào. Tai nghe một câu nói nửa chừng, mình biết ngay là người ta coi thường mình. Thật ra tai chỉ nghe được nửa câu. Còn coi thường hay không, là ý mình suy ra. Thức uẩn chỉ làm nhiệm vụ biết có cái gì đang hiện ra. Còn phán xét, kết luận, suy diễn, là việc khác. Nhầm hai việc này với nhau, mình khổ rất nhiều.
Vậy thì thực tập với thức uẩn là thực tập như thế nào? Đơn giản lắm: khi đang thấy, biết là mình đang thấy. Khi đang nghe, biết là mình đang nghe. Không cần làm gì thêm. Ăn một miếng cơm, biết vị mặn, vị ngọt đang hiện ra, rồi trôi qua. Nghe con nói, biết tiếng con đang hiện ra, rồi trôi qua. Chỉ vậy thôi mà khó, vì cái biết của mình quen chạy theo. Nó chạy từ tiếng này sang tiếng khác, từ chuyện này sang chuyện khác, không dừng lại ở cái đang có mặt.
Có một bài tập nhỏ, ai cũng làm được. Mỗi ngày chọn một việc để biết trọn vẹn. Rửa chén thì biết nước mát, biết chén trơn trong tay. Đi bộ thì biết chân chạm đất, biết gió mát trên mặt. Nói chuyện với con thì biết mặt con, biết giọng con, đừng vừa nghe vừa nghĩ chuyện khác. Một việc một lúc, cái biết ở yên một lúc. Lâu ngày, mình sẽ thấy tâm mình bớt chạy, bớt mệt. Không phải vì đời bớt ồn, mà vì cái biết của mình đã học cách ở lại.
Cuối cùng, có một điều rất quan trọng. Cái biết không phải là cái tôi. Mắt biết, tai biết, ý biết, nhưng không có một ông chủ nào đứng sau lưng tất cả những cái biết đó, điều khiển hết mọi thứ. Cái biết sinh ra rồi diệt đi theo từng lần tiếp xúc, giống như sóng sinh ra rồi tan đi trên mặt nước. Hiểu được điều này, mình bớt bám vào một cái tôi cố định. Mình không còn nói tôi là người như vậy mãi mãi. Mình chỉ nói: lúc này, cái biết của mình đang như vậy. Mà cái đang như vậy thì có thể đổi.
Ngày mai, khi mắt nhìn mà không thấy, tai nghe mà không nghe, đừng vội tự trách mình đãng trí. Chỉ cần nhẹ nhàng đưa cái biết trở về. Đang thấy thì thấy. Đang nghe thì nghe. Đang ăn thì ăn. Đời sống không nằm ở đâu xa. Nó nằm ngay ở sáu cửa giác quan này, trong từng lần cái biết chạm vào đời. Ở yên được với cái biết của mình, là ở yên được với đời mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư