Anh Tuấn tự hào mình là người siêng năng. Sáng dậy từ năm giờ, tối làm tới mười một giờ, cuối tuần cũng mở máy tính. Ai hỏi cũng khen anh chăm. Nhưng càng làm, anh càng mệt, càng cáu, nhà cửa càng lạnh. Vợ bảo: anh siêng thật, mà sao nhà mình không ấm lên chút nào. Anh nghe mà chạnh lòng. Hóa ra siêng chưa chắc đã đúng. Có thứ siêng làm mình tốt lên. Có thứ siêng chỉ làm mình kiệt sức, mà chẳng đi tới đâu.
Trong Bát chánh đạo, có một chi phần tên là chánh tinh tấn. Sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim giải thích: chánh tinh tấn là cố gắng học tập tu luyện cho tới đến đạo, giữ tâm trí cho ngay chánh sáng suốt, đừng để những điều tham, sân, si, và những tà kiến, vọng tưởng làm cho ta đi lầm đường lạc lối. Chữ chánh đứng trước chữ tinh tấn rất quan trọng. Không phải cứ cố gắng là tốt. Cố gắng mà đi lầm đường, càng cố càng xa. Tinh tấn chỉ đúng khi nó giữ tâm mình ngay ngắn, sáng suốt.
Sách Đạo Bụt Nguyên Chất của Thích Nhất Hạnh còn nói rõ hơn: phương pháp tu tập này là chánh tinh tấn, là tứ chánh cần. Tứ chánh cần là bốn việc siêng năng cần làm. Nghe thì có vẻ khó, nhưng dịch ra lời thường thì rất dễ hiểu. Thứ nhất, điều xấu chưa sinh thì đừng để nó sinh. Thứ hai, điều xấu đã sinh thì tìm cách cho nó dứt. Thứ ba, điều tốt chưa sinh thì tìm cách cho nó sinh. Thứ tư, điều tốt đã sinh thì nuôi cho nó lớn lên. Bốn việc đó, gói gọn lại, chính là siêng đúng chỗ.
Lấy ví dụ trong đời sống. Điều xấu chưa sinh: tối nay mình biết cầm điện thoại lên là sẽ lướt tới khuya, vậy thì để điện thoại ở phòng khác trước khi ngủ. Đó là siêng. Điều xấu đã sinh: mình đã quen cáu gắt với con mỗi chiều, vậy thì tập dừng một nhịp trước khi nói, tập xin lỗi khi lỡ lời. Đó cũng là siêng. Điều tốt chưa sinh: mình muốn đọc sách mà chưa bao giờ đọc, vậy thì để một cuốn sách ở đầu giường, đọc năm phút mỗi tối. Điều tốt đã sinh: mình đã tập được thói quen đi bộ, vậy thì giữ nó, đừng để một tuần bận rộn cuốn mất. Bốn việc nhỏ đó, làm đều, đời mình đổi hẳn.
Nhiều người siêng sai chỗ mà không biết. Siêng kiếm tiền mà quên sức khỏe, tới lúc ốm thì tiền kiếm được lại đem đi chữa bệnh. Siêng chiều con mà quên dạy con, tới lúc con hư thì lại trách con. Siêng làm việc cho thiên hạ khen mà quên hỏi lòng mình có vui không, tới lúc kiệt sức mới biết mình đã đi quá xa. Những thứ siêng đó không phải là xấu hoàn toàn. Nhưng thiếu chữ chánh, thiếu sự ngay ngắn sáng suốt, nên càng siêng càng lệch.
Vậy làm sao biết mình đang siêng đúng hay siêng mù? Có một cách kiểm tra rất đơn giản: hỏi xem cái siêng của mình có làm tâm mình sáng ra hay tối đi. Siêng đúng thì tâm nhẹ, người ấm, nhà yên, dù thân có mệt một chút. Siêng mù thì tâm rối, người quạu, nhà lạnh, dù việc làm ra có vẻ nhiều. Đừng đo siêng bằng số giờ làm việc hay số việc hoàn thành. Hãy đo bằng tâm mình sau một ngày: có bình an hơn không, có thương người nhà hơn không.
Chánh tinh tấn cũng không có nghĩa là lúc nào cũng phải gồng lên. Người tu không phải là người không bao giờ nghỉ. Nghỉ đúng lúc cũng là tinh tấn, vì nghỉ để mai làm tiếp cho tốt. Ăn một bữa tử tế, ngủ một giấc đủ, ngồi yên mười phút, những việc đó trông như không làm gì, nhưng chính là đang nuôi điều tốt. Ai cứ gồng mãi, gồng tới đứt, thì không phải tinh tấn, mà là ép mình. Ép mình lâu ngày, tâm sẽ chán, sẽ bỏ cuộc. Siêng bền thì hơn siêng mạnh.
Cuối cùng, hãy bắt đầu từ một việc nhỏ thôi. Đừng lập kế hoạch đổi đời trong một tuần. Chỉ cần chọn một điều xấu nhỏ để ngăn, một điều tốt nhỏ để nuôi. Ngăn một lần lướt điện thoại khuya. Nuôi một lần nói lời nhẹ với vợ. Làm được hôm nay, rồi làm tiếp ngày mai. Chánh tinh tấn không phải là chạy nhanh. Mà là bước đúng hướng, bước đều, bước lâu. Đi như vậy, dù chậm, cũng tới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư