Nghe hai chữ Kinh Dịch, nhiều người nghĩ ngay tới bói toán. Nghĩ tới một ông thầy ngồi bên bàn, gieo mấy đồng xu, rồi phán vận mệnh. Nghĩ tới chuyện mê tín, xa lạ, không dính gì tới đời mình.
Thật ra không phải vậy.
Trong sách Phương Pháp Tự Dự Đoán Nhanh có câu mở đầu rất rõ: Kinh Dịch là cuốn kinh đứng đầu các cuốn kinh. Người xưa gọi nó là quần kinh chi thủ, tức là đứng đầu mọi kinh điển. Còn trong Kinh Dịch Trọn Bộ, dịch giả Ngô Tất Tố viết: Kinh Dịch là một pho sách rất cổ trong triết học sử Á Đông. Từ đời Hán tới đời Thanh, có hàng trăm học giả chú thích nó. Một cuốn sách mà bao nhiêu đời người cùng ngồi lại nghiền ngẫm, thì chắc chắn nó không chỉ là chuyện bói toán.
Vậy Kinh Dịch là gì, nói một cách dễ hiểu nhất? Đó là một cuốn sách ghi lại cách người xưa nhìn đời. Họ nhìn trời đất đổi thay bốn mùa, nhìn nước lên nước xuống, nhìn một đời người có lúc thịnh lúc suy, rồi họ đúc lại thành 64 quẻ. Mỗi quẻ là một tình huống trong đời. Có quẻ nói về lúc khởi đầu gian nan. Có quẻ nói về lúc phải khiêm tốn. Có quẻ nói về lúc phải đổi thay. Đọc Kinh Dịch, thực ra là đọc 64 bức tranh về đời người.
Cụ Nguyễn Duy Cần trong Dịch Học Tinh Hoa có một câu rất hay: Dịch rất đơn giản, rất dễ dàng. Chỉ gồm trong một cái đồ, gọi là đồ Thái cực: một hình tròn với hai mảng đen trắng ôm nhau, tượng trưng cho luật quân bình. Âm và dương, tối và sáng, lùi và tiến, cứ đổi chỗ cho nhau. Hiểu được cái vòng tròn ấy, là hiểu được cái gốc của Kinh Dịch.
Người mới bắt đầu hay sợ Kinh Dịch khó. Dịch giả Ngô Tất Tố cũng thừa nhận: từ xưa đến nay, ai ai cũng tin Kinh Dịch là một bộ sách khó hiểu. Nhưng khó không có nghĩa là xa. Khó vì chữ Hán cổ, vì lời lẽ súc tích. Còn ý của nó thì gần lắm. Gần như chuyện sáng nay bạn quyết định có nên xin nghỉ việc hay không. Gần như chuyện tối qua hai vợ chồng giận nhau vì một câu nói. Kinh Dịch không trả lời thay bạn. Nó chỉ đặt trước mặt bạn một tấm gương: trong tình huống này, người xưa thấy thế nào, và thường thì đi theo hướng nào sẽ lành hơn.
Có một điều cần nói rõ ngay từ đầu. Kinh Dịch ở đây là tài liệu tham khảo văn hóa, là triết lý sống của người xưa, không phải là lời phán vận mệnh chắc chắn. Không có quẻ nào bảo bạn chắc chắn giàu, chắc chắn nghèo, chắc chắn cưới được người này hay mất người kia. Ai dùng Kinh Dịch để dọa người khác, hay để khẳng định tương lai như đinh đóng cột, thì người đó đã đi ngược lại tinh thần của sách.
Vậy thì học Kinh Dịch để làm gì? Để khi đời đưa mình vào một tình huống khó, mình có thêm một góc nhìn. Để khi đang đắc ý, mình nhớ mà chừa lại một bước. Để khi đang cùng đường, mình biết rằng sau bế tắc vẫn có lối mở, vì trong 64 quẻ, quẻ nào cũng có đường đi tiếp, không quẻ nào là đường cùng. Đó mới là cái hay của Kinh Dịch: nó không dạy người ta sợ đời, mà dạy người ta hiểu đời rồi sống cho đàng hoàng giữa đời.
Nếu bạn chưa từng học Kinh Dịch, hãy bắt đầu bằng tâm thế này: đây là một cuốn sách cổ của người xưa, viết về những chuyện rất đời. Đọc chậm, đọc từng quẻ một, thấy quẻ nào giống hoàn cảnh của mình thì dừng lại ngẫm. Không cần thuộc hết 64 quẻ. Chỉ cần một quẻ chạm đúng lúc mình đang cần, thế là đủ để bắt đầu.
Và nếu bạn hỏi nên bắt đầu từ quẻ nào, thì câu trả lời là: bắt đầu từ quẻ giống hoàn cảnh của mình nhất hôm nay. Đang vui thì đọc quẻ nói về lúc đắc ý. Đang buồn thì đọc quẻ nói về lúc cùng khốn. Đang phải đổi thay thì đọc quẻ Cách. Kinh Dịch không bắt người ta học từ đầu tới cuối. Nó mời người ta bước vào từ đúng chỗ mình đang đứng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư