Có một ông chủ tiệm sửa xe ở đầu hẻm nhà tôi. Tiệm của ông lúc nào cũng đông khách. Người ta hỏi ông bí quyết gì. Ông cười. Ông bảo không có bí quyết gì hết. Chỉ là cái gì hỏng thì sửa. Cái gì còn dùng được thì giữ. Đừng cố sửa cái không hỏng. Đừng tiếc cái đã hỏng hẳn.
Nghe thì đơn giản. Nhưng làm được như vậy cả đời thì không đơn giản chút nào.
Người xưa học Kinh Dịch cũng có hai tấm bản đồ như vậy. Một tấm vẽ cái đã có sẵn từ đầu. Một tấm vẽ cái mình sống, mình làm, mình đổi từng ngày. Sách Khổng Minh Thần Toán ghi lại rằng Phục Hi tìm lại những vạch ở Hà Đồ, để lại gọi là Tiên Thiên Bát Quái. Còn Văn Vương căn cứ Lạc Thư mà soạn ra Hậu Thiên Bát Quái. Hai tấm bản đồ. Một cái gốc. Một cái ngọn.
Tiên Thiên là cái trời cho. Mình sinh ra trong nhà nào. Cha mẹ mình là ai. Thân thể mình khỏe hay yếu. Cái tính mình nóng hay hiền. Những thứ đó mình không chọn được. Nó có sẵn như đất của một mảnh vườn. Đất tốt hay đất xấu, mình nhận lấy rồi mới tính chuyện trồng trọt.
Hậu Thiên là cái mình làm với mảnh đất đó. Mình trồng cây gì. Mình tưới nước ra sao. Mình có chịu khó nhổ cỏ hay không. Mùa nào thì gieo. Mùa nào thì gặt. Những thứ đó mình chọn được. Nó là đời sống thật của mình, ngày này qua ngày khác.
Nhiều người khổ vì lẫn lộn hai tấm bản đồ này. Cái thuộc về Tiên Thiên thì cứ đòi đổi. Cái thuộc về Hậu Thiên thì lại ngồi than là số phận. Sinh ra nhà nghèo thì bảo tại số. Nhưng nghèo rồi có chịu học nghề hay không, có chịu làm ăn ngay thẳng hay không, đó là chuyện Hậu Thiên. Ngược lại, có người sinh ra đã thông minh, khỏe mạnh, đó là cái trời cho. Nhưng ỷ vào cái trời cho mà không chịu rèn luyện, thì cái tốt đó cũng mòn dần.
Sách Kỳ Môn Độn Giáp cũng nhắc rằng Phục Hi được Hà Đồ mà lập thành Tiên Thiên Bát Quái. Câu chuyện đó nói một điều rất mộc mạc. Người xưa không ngồi đó mà đoán mò. Họ nhìn trời, nhìn đất, nhìn dòng nước, rồi mới vẽ ra cái bản đồ đầu tiên. Cái bản đồ đó là để hiểu mình đang đứng ở đâu. Không phải để sợ.
Hiểu được Tiên Thiên, người ta bớt oán trách. Mình biết cái gì mình có. Mình biết cái gì mình không có. Không có thì thôi. Đừng đứng núi này trông núi nọ. Có người cả đời cứ so mình với người khác. Người ta cao thì mình buồn vì mình thấp. Người ta giàu thì mình tủi vì mình nghèo. So như vậy thì khổ hoài. Vì cái Tiên Thiên của mỗi người vốn đã khác nhau.
Hiểu được Hậu Thiên, người ta bớt buông xuôi. Mình biết đời mình còn đổi được. Hôm nay mình sống tử tế hơn hôm qua một chút. Hôm nay mình học thêm một điều nhỏ. Hôm nay mình nhịn được một câu nóng giận. Những cái nhỏ đó, gom lại, thành một đời người khác hẳn.
Có một anh bạn tôi, hồi trẻ ham chơi, bỏ học sớm. Tới ba mươi tuổi, anh nhìn lại, thấy bạn bè ai cũng có nghề, có nhà. Anh buồn lắm. Anh bảo số mình nó vậy. Tôi bảo anh, số nào? Cái anh bỏ học hồi mười bảy tuổi, đó là chuyện đã qua. Nhưng cái anh học nghề từ năm ba mươi tuổi, đó là chuyện anh đang làm. Anh đi học nghề điện lạnh. Ban ngày đi làm phụ. Ban đêm học thêm. Ba năm sau, anh mở được tiệm nhỏ. Không giàu. Nhưng đủ sống. Và quan trọng nhất, anh không còn ngồi than số nữa.
Đó chính là cách dùng hai tấm bản đồ. Tiên Thiên để biết mình. Hậu Thiên để sống tiếp. Biết mình thì không oán. Sống tiếp thì không buông.
Người xưa sắp xếp Tiên Thiên ở phía trong, Hậu Thiên ở phía ngoài. Cái trong là gốc. Cái ngoài là cành lá. Gốc có vững thì cành lá mới xanh. Nhưng chỉ có gốc mà không có cành lá, thì cây cũng không gọi là cây. Đời người cũng vậy. Cái trời cho là gốc. Cái mình làm là cành lá. Thiếu một trong hai, đều không trọn.
Cho nên, khi gặp chuyện khó, đừng vội hỏi số mình tốt hay xấu. Hãy hỏi hai câu. Câu thứ nhất: chuyện này thuộc về cái mình không đổi được, hay cái mình đổi được? Câu thứ hai: nếu đổi được, hôm nay mình làm được một việc nhỏ nào? Trả lời được hai câu đó, là đã đọc đúng bản đồ rồi.
Tiên Thiên không phải cái cớ để ngồi yên. Hậu Thiên không phải cái gánh để sợ hãi. Một tấm để hiểu mình. Một tấm để đi tiếp. Người biết dùng cả hai, đi đâu cũng không lạc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư