Buổi sáng, bà nội tôi hay ra vườn tưới cây.
Bà tưới xong thì nhóm bếp. Nấu xong nồi cơm thì ra sân phơi nắng. Chiều về, bà ngồi nhổ cỏ, tay chân lấm đất mà mặt thì tươi. Tôi hỏi bà sao ngày nào cũng làm chừng ấy việc mà không chán. Bà cười: cây cần nước, lửa cần củi, đất cần nghỉ. Đủ cả thì sống.
Lớn lên, đọc sách cổ, tôi mới biết câu nói mộc mạc của bà chính là ngũ hành. Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Năm chất liệu làm nên đời sống.
Ngũ hành không phải là năm thứ đồ vật để trên bàn thờ. Nó là năm cách mà mọi thứ trong đời vận động. Mộc là mọc lên. Hỏa là cháy lên. Thổ là nuôi dưỡng. Kim là thu lại. Thủy là chảy xuống. Cứ thế nối nhau thành một vòng tròn không có điểm dừng.
Sách Dịch chép rất rõ vòng tròn ấy. Mộc sinh Hỏa. Hỏa sinh Thổ. Thổ sinh Kim. Kim sinh Thủy. Thủy sinh Mộc. Cây khô thành củi, củi cháy thành tro, tro thành đất, đất sinh ra kim loại, kim loại gặp lạnh thành nước, nước nuôi cây lớn. Một vòng sinh sôi, cái này nâng cái kia lên.
Nhưng đời không chỉ có sinh. Sách cũng chép: ngũ hành có tương sinh thì cũng có tương khắc. Mộc khắc Thổ. Thổ khắc Thủy. Thủy khắc Hỏa. Hỏa khắc Kim. Kim khắc Mộc. Cây hút chất đất. Đất chặn dòng nước. Nước dập tắt lửa. Lửa nung chảy kim loại. Kim loại chặt đổ cây. Cái này giữ cái kia lại, không cho đi quá đà.
Nghe thì giống chuyện của trời đất. Nhưng thật ra đó là chuyện của người. Ai trong đời mà chưa từng thấy một cái tốt đi quá trớn thành cái xấu. Thương con quá thành nuông chiều. Tiết kiệm quá thành keo kiệt. Thẳng thắn quá thành làm đau người khác. Nhiệt tình quá thành lấn lướt.
Ngũ hành dạy rằng cái gì cũng cần có cái khắc nó. Lửa cần có nước kề bên. Cây cần có rìu để tỉa. Tiền cần có kỷ luật để giữ. Lòng tốt cần có chừng mực để không thành gánh nặng.
Sách binh pháp xưa có một câu rất hay: ngũ hành tương sinh tương khắc, không có hành nào luôn thắng. Đọc câu ấy mà thấm. Đời cũng vậy. Không có ai luôn thắng. Không có cách sống nào đúng cho mọi lúc. Người mạnh mẽ gặp lúc cần mềm mỏng thì phải học mềm. Người hiền lành gặp lúc cần cứng rắn thì phải học cứng.
Trong Kinh Dịch, Hà Đồ và Lạc Thư cũng xoay theo chiều ngũ hành tương sinh. Đất ở giữa, sinh ra các hướng. Các con số cũng đi theo vòng sinh khắc ấy. Người xưa nhìn vào đó mà hiểu: trật tự của đời không phải là một bên thắng, một bên thua. Trật tự là mọi thứ nâng nhau lên và giữ nhau lại, vừa đủ.
Áp vào đời sống thì ngũ hành gần gũi lắm. Trong nhà, bếp là Hỏa. Bếp lạnh thì nhà lạnh. Nhưng lửa to quá thì cháy nhà. Trong người, gan thuộc Mộc. Mộc vượng thì hay giận. Giận nhiều thì hại thân. Phải có Thủy để lắng xuống, có Thổ để giữ lại.
Trong việc làm ăn cũng vậy. Mộc là lúc khởi sự, ý tưởng mọc lên. Hỏa là lúc hăng say, làm việc hết mình. Thổ là lúc ổn định, gây dựng nền nếp. Kim là lúc thu hoạch, tính toán lời lỗ. Thủy là lúc nghỉ ngơi, tích lũy cho vụ sau. Ai chỉ biết có Hỏa, làm mãi không nghỉ, thì sớm muộn cũng cháy hết mình. Ai chỉ biết có Thủy, nằm yên mãi, thì chẳng mọc lên được cái gì.
Cho nên học ngũ hành không phải để đi xem bói. Học ngũ hành là để học cách nhìn mọi việc như một vòng tròn. Việc này sinh ra việc kia. Việc kia khắc chế việc này. Không có gì đứng một mình. Không có gì tốt mãi hay xấu mãi.
Người biết ngũ hành thì sống chừng mực hơn. Vui mà không quên buồn có thể tới. Buồn mà biết vui sẽ trở lại. Giàu mà nhớ lúc nghèo. Khỏe mà nhớ giữ thân. Không phải vì sợ hãi. Mà vì hiểu luật của vòng tròn.
Bà nội tôi không biết chữ ngũ hành. Nhưng bà sống đúng với nó. Sáng tưới cây, trưa nhóm bếp, chiều nhổ cỏ, tối nghỉ ngơi. Mộc, Hỏa, Thổ, Thủy, mỗi thứ một lúc, không thứ nào lấn thứ nào.
Đời sống, suy cho cùng, cũng chỉ là như vậy. Đủ năm hành, quay đều, thì cây lớn, cơm ngon, nhà yên. Thiếu một hành, hay để một hành lấn hết, thì sớm muộn cũng lệch.
Cho nên mỗi khi thấy đời mình chông chênh, hãy thử hỏi: mình đang thiếu hành nào. Có phải làm nhiều quá mà quên nghỉ. Có phải lo nhiều quá mà quên vui. Có phải giữ nhiều quá mà quên cho đi. Tìm được hành đang thiếu, bù vào một chút, vòng tròn lại quay.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư