Nhà anh Tuấn có hai anh em trai. Anh là anh cả, em là út. Hồi cha mẹ còn sống, hai anh em thương nhau lắm. Cha mẹ mất rồi, tới chuyện chia căn nhà cũ thì bắt đầu cãi nhau. Anh cả nói mình lo cho cha mẹ nhiều hơn, phải được phần hơn. Em út nói mình ở với cha mẹ tới cuối đời, phải được phần hơn. Cãi qua cãi lại, có hôm suýt đánh nhau. Vợ anh Tuấn nhìn cảnh đó mà thở dài. Bà nói một câu: nhà này ai cũng đúng một nửa, nhưng ai cũng muốn thắng trọn, nên cả nhà cùng thua.
Chuyện nhà anh Tuấn không hiếm. Nhiều nhà êm ấm mấy chục năm, tới một chuyện tiền nong hay nhà cửa là rạn nứt. Người ta thường nghĩ rằng nhường là thua. Ai nhường thì người đó thiệt. Nhưng trong nhà, cái lý đó không đúng. Trong nhà, người biết nhường thường là người giữ được nhà. Người cố thắng thường là người mất nhà.
Sách Dịch có một quẻ nói riêng về chuyện này, là quẻ Khiêm. Người xưa nói quẻ Khiêm là một quẻ tốt nhất trong kinh Dịch. Từ đầu tới cuối quẻ, toàn thấy tốt lành. Thánh hiền trọng nhất sự khiêm cung. Lại có câu rằng bậc quân tử khiêm cung, ở dưới thấp để nuôi đức mình. Nghĩa là người khiêm tốn không phải là người yếu. Người khiêm tốn là người biết đứng thấp xuống một chút để nuôi dưỡng cái đức của mình cho dày lên.
Quẻ Khiêm còn nói một cái lý rất hay của trời đất. Cái gì thấp thì sẽ được đưa lên cao. Cái gì cao thì sẽ bị hạ xuống thấp. Đất ở dưới mà lại ở trên, núi ở trên mà lại ở dưới. Nghe thì ngược đời, nhưng ngẫm lại thì đúng. Người lúc nào cũng muốn đứng cao, muốn hơn người, thì sớm muộn cũng bị ghét, bị xa lánh. Người chịu đứng thấp, chịu lắng nghe, chịu nhường, thì người khác tự nhiên quý mến, tự nhiên đưa lên.
Trong nhà, khiêm tốn có nghĩa là gì? Trước hết, là biết nhường lời. Khi cãi nhau, ai cũng muốn nói cho hết, nói cho thắng. Nhưng nói thắng trong nhà thì được cái gì? Được một câu nói hay, mất một tình anh em. Người biết nhường sẽ dừng lại một câu. Dừng lại không phải vì mình sai, mà vì mình quý cái nhà này hơn cái đúng của mình. Một câu nhịn, chín câu lành, người xưa nói vậy là có lý.
Thứ hai, khiêm tốn trong nhà là biết nhận phần thiệt một chút mà không tính toán từng đồng. Chia nhà, chia đất, chia việc lo cho cha mẹ, nếu cứ cân đo từng chút thì không bao giờ xong. Người anh cả nhận ít hơn một chút, người em nhận ít hơn một chút, cả hai cùng thiệt một chút, thì nhà yên. Cái thiệt đó không mất đi đâu. Nó biến thành tình cảm, thành sự yên ổn, thành cái phúc cho con cháu sau này. Còn nếu ai cũng đòi phần hơn, thì phần hơn đó có lấy được cũng không ngon lành gì, vì ăn trong sự giận hờn.
Thứ ba, người lớn trong nhà khiêm tốn thì con cháu mới học được. Trẻ con không nghe lời dạy bằng tai, mà học bằng mắt. Cha mẹ cãi nhau vì tiền, con cái lớn lên cũng coi tiền hơn tình. Cha mẹ biết nhường nhau, biết xin lỗi nhau, con cái lớn lên cũng biết nhường nhịn. Cái đức của một nhà không nằm ở lời dạy, mà nằm ở cách người lớn sống với nhau mỗi ngày.
Nhưng khiêm tốn không có nghĩa là nhu nhược. Nhường không có nghĩa là để người khác lấn tới mãi. Trong nhà cũng có những chuyện không thể nhường, như chuyện cha mẹ bị đối xử tệ, chuyện con cái bị thiệt thòi. Khiêm là biết nhường đúng chỗ, còn những chuyện liên quan tới lẽ phải thì vẫn phải nói rõ ràng, nhưng nói bằng giọng ôn hòa, không phải bằng giọng hơn thua. Người khiêm tốn không phải là người không có ý kiến. Người khiêm tốn là người có ý kiến nhưng biết nói sao cho người khác nghe được.
Anh Tuấn sau lần cãi nhau đó, một hôm chủ động gọi em trai ra quán cà phê. Anh nói: nhà thì chia sao cũng được, miễn là anh em mình còn ngồi với nhau được. Em trai nghe vậy thì im lặng một lúc, rồi nói: em cũng chỉ cần vậy thôi. Hai anh em ngồi với nhau cả buổi chiều, không bàn chuyện chia nhà nữa. Hôm sau, họ nhờ một người lớn trong họ đứng ra chia giúp, ai cũng chịu. Căn nhà cũ vẫn đó, nhưng tình anh em thì còn nguyên.
Quẻ Khiêm dạy rằng càng cao càng phải cúi. Trong nhà, người càng có lý càng phải biết nhường. Không phải vì mình thua, mà vì mình thắng cái quan trọng hơn: giữ được nhà. Kinh Dịch ở đây chỉ là một cách nhìn đời để tham khảo, không phải lời phán về số mệnh của ai. Nhưng cái lý khiêm cung thì nhà nào cũng dùng được, ngày nào cũng dùng được.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư