Anh Hùng quê ở miền Trung, vào Sài Gòn làm công nhân đã tám năm. Năm ngoái, anh gom góp mở một tiệm sửa xe nhỏ ở gần khu trọ. Mấy tháng đầu cũng có khách. Rồi một tiệm lớn mở ngay đầu đường, đồ nghề mới, bảng hiệu sáng choang. Khách của anh thưa dần. Tiền thuê mặt bằng vẫn phải trả, tiền nhà trọ vẫn phải trả, tiền gửi về quê cho vợ con cũng không thể ngưng. Anh gọi điện về quê, giọng mệt mỏi. Anh nói với vợ rằng hay là mình bỏ tiệm, đi làm thuê lại cho khỏe.
Người làm ăn xa hay rơi vào cảnh này. Ở quê thì nhớ nhà, ở phố thì chật vật. Khi mọi việc còn chạy thì không sao. Khi một chỗ tắc lại, cả chuỗi đều tắc theo. Tiền ít đi, lòng người cũng rối lên. Nhiều người lúc đó chỉ nghĩ tới hai đường: hoặc cố gồng tiếp, hoặc bỏ hết về quê. Nhưng sách Dịch có một quẻ nói rằng còn một đường thứ ba: dừng lại, xem lại mình, rồi mới đi tiếp.
Quẻ đó là quẻ Kiển. Người xưa giải thích rằng Kiển là bế tắc, gian nan. Chữ Kiển có nghĩa là khập khiễng, đi không vững. Hình quẻ thì trên là nước sâu, dưới là núi cao. Người gặp quẻ Kiển giống như một người kẹt ở giữa: phía trước là nước sâu, vực thẳm; phía sau là núi cao chót vót, khó vượt, khó trèo. Đi tiếp không được, quay lại cũng khó. Nghe thì tuyệt vọng, nhưng sách lại nói quẻ Kiển là cái nguy hiểm tạm thời bế tắc, mà vẫn có cách thoát ra được.
Cái hay của quẻ Kiển nằm ở chỗ nó không khuyên người ta liều. Khi gặp nguy, kẹt giữa núi và sông, lại bị què đôi chân, thì phải giải quyết sao? Sách trả lời: phải quay về nội tâm tu đức. Nghe thì có vẻ xa xôi, nhưng dịch ra đời thường thì rất thực tế. Quay về tu đức có nghĩa là dừng lại, xem lại mình trước khi trách đời. Mình làm ăn thất bại là vì đâu? Vì tiệm lớn mở cạnh tranh, hay vì tay nghề mình chưa vững? Vì khách ít, hay vì mình đón khách chưa khéo? Hỏi cho rõ rồi mới biết phải sửa chỗ nào.
Sách còn nói rõ cách áp dụng cho người làm ăn. Nếu thất bại vì công việc, thì phải biết dừng chân lại, phải biết tìm người giỏi, người tốt mà cộng tác, hoặc tìm cách hóa giải như sửa những lỗi mình mắc phải. Ví dụ như hàng xấu mà bán giá cao, ăn nói thô lỗ với khách. Sửa những lỗi đó thì nguy hiểm sẽ được hóa giải. Còn khi muốn tạo dựng một cơ sở mới, phải suy xét cẩn thận, tìm người giỏi để cộng tác. Lời khuyên này viết ra từ lâu, nhưng đặt vào chuyện tiệm sửa xe của anh Hùng thì vừa khít.
Anh Hùng nghe lời khuyên đó thì ngồi nghĩ lại. Tiệm lớn có đồ nghề mới, nhưng thợ ở đó thay người liên tục, khách quen không ai nhớ mặt. Còn anh thì ở khu này tám năm, ai cũng biết mặt. Anh không cạnh tranh bằng đồ nghề mới được, nhưng anh có thể cạnh tranh bằng sự tận tình. Anh bắt đầu ghi lại số điện thoại khách quen, nhắc họ tới kỳ thay nhớt. Anh học thêm cách sửa xe tay ga đời mới qua mấy video trên mạng. Anh nhờ vợ ở quê phụ bán thêm ít đồ ăn vặt trước tiệm cho công nhân ăn sáng. Từng việc nhỏ, làm đều đặn.
Dừng lại để xem mình không có nghĩa là đứng yên mãi. Quẻ Kiển dạy dừng, nhưng sau quẻ Kiển là quẻ Giải. Giải có nghĩa là gỡ nút thắt. Dừng lại là để gỡ, gỡ xong là đi tiếp. Người làm ăn xa sợ nhất là dừng lại rồi không dám đi nữa. Nhưng dừng đúng lúc thì khác. Dừng để sửa xe mình, học thêm nghề, tìm người cộng tác, thì cái dừng đó là một bước tiến, chỉ là bước tiến đi vào trong, không thấy được ngay.
Cũng cần nói rõ: quẻ Kiển không hứa rằng cứ dừng lại xem mình thì mọi việc sẽ tốt lên. Có những cái khó nằm ngoài tầm tay mình, như giá thuê mặt bằng tăng, như khu trọ giải tỏa. Những cái đó không sửa bằng cách xem lại mình được. Nhưng dù khó từ đâu tới, việc đầu tiên vẫn là giữ mình cho vững. Người rối thì quyết định sai. Người bình tĩnh thì dù hoàn cảnh xấu, vẫn chọn được cách ít thiệt hại nhất. Đó là cái mà quẻ Kiển muốn dạy.
Anh Hùng bây giờ vẫn giữ tiệm sửa xe nhỏ đó. Khách không đông như tiệm lớn, nhưng đủ sống, đủ gửi tiền về quê. Anh nói với vợ rằng hồi đó suýt nữa anh bỏ tiệm. May mà anh dừng lại một tháng để xem lại mình, thay vì bỏ ngay trong lúc rối. Câu chuyện của anh không có gì lớn lao. Nó chỉ nhắc một điều giản dị: khi đường khó, đừng vội chạy tiếp, cũng đừng vội quay đầu. Dừng lại, xem mình tắc ở đâu, sửa chỗ đó, rồi đi tiếp. Kinh Dịch ở đây chỉ là một cách nhìn đời để tham khảo, không phải lời phán về số mệnh của ai. Nhưng với người làm ăn xa, cái lý dừng lại để xem mình thì lúc nào cũng dùng được.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư