Làng Bát Tràng có những lò gốm đỏ lửa mấy trăm năm. Làng Đông Hồ có tranh dân gian treo Tết. Nhiều làng nghề khác cũng vậy, mỗi làng giữ một nghề, nghề nuôi làng. Nhưng bây giờ, người trẻ trong làng phần nhiều đi làm công ty, đi xuất khẩu lao động. Ông thợ già ngồi bên lò gốm, nhìn học trò cũ lần lượt bỏ nghề, thở dài. Ông nói: nghề này cha ông để lại, giờ không ai giữ, mai mốt còn ai nhớ tới nữa.
Chuyện làng nghề không chỉ là chuyện của một làng. Nó là chuyện của bất cứ thứ gì cũ mà hay: một món ăn gia truyền, một nghề thủ công, một cách sống của một vùng quê. Cái mới tới nhanh quá, cái cũ chưa kịp đổi đã bị bỏ lại. Người trẻ không phải là không thương nghề cũ. Họ chỉ không thấy nghề cũ nuôi sống được mình. Họ phải đi làm chỗ khác để có tiền gửi về cho cha mẹ. Cái khó ở đây là làm sao giữ được cái cũ mà vẫn sống được với cái mới.
Sách Dịch có một quẻ nói đúng chuyện này, là quẻ Tỉnh. Tỉnh có nghĩa là cái giếng. Người xưa giải thích rằng sau quẻ Khốn là quẻ Tỉnh. Khi người bị khốn ở bên trên, sẽ quay xuống phía dưới, cho nên sau quẻ Khốn là quẻ Tỉnh. Tỉnh là giếng. Nói đến giếng nước, tức là nói đến cái cung cấp nước uống cho dân chúng từ ngàn xưa tới nay. Làng nào cũng có giếng. Giếng đào sâu xuống cho tới mạch nước ngầm, nên có thể cung cấp nước ăn uống cho cả dân làng.
Cái hay nhất của quẻ Tỉnh nằm ở một câu ngắn: cải ấp bất cải tỉnh. Nghĩa là làng có đổi, ấp có dời, cái giếng vẫn không đổi. Người xưa dịch ra thành thơ rằng rời làng, rời ấp, chẳng rời giếng đi. Dùng nhiều, nước chẳng suy vi. Không dùng, nước vẫn cứ y chẳng tràn. Cái giếng là cái gốc. Nhà cửa có thể xây lại, đường làng có thể mở rộng, người trong làng có thể đi xa, nhưng cái giếng vẫn ở đó, vẫn cho nước như cũ. Nghề truyền thống cũng giống như cái giếng ấy. Hình thức có thể đổi, nhưng cái gốc thì phải giữ.
Giữ gốc không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ. Cái giếng ngày xưa múc bằng gầu tre, gầu gỗ. Ngày nay người ta gắn máy bơm, nước vẫn là nước giếng đó. Nghề gốm ngày xưa nung bằng lò củi, ngày nay có lò điện, lò ga. Men vẫn là men cũ, đất vẫn là đất cũ, tay nghề vẫn là tay nghề cũ. Đổi lò không có nghĩa là mất nghề. Ngược lại, không đổi lò mà lò cũ không cạnh tranh nổi, nghề mới thật sự mất. Cái cần giữ là chất lượng, là bí quyết, là cái tay nghề làm nên tên tuổi của làng. Cái có thể đổi là cách làm, cách bán, cách đưa sản phẩm tới người mua.
Nhưng cũng có một cái bẫy mà quẻ Tỉnh nhắc tới. Trong lời quẻ có câu rằng thòng dây chưa tới, ích chi? Giây chưa tới nước, cách gì múc lên. Dùng gầu nứt rạn, chẳng bền. Nghĩa là muốn lấy được nước giếng thì dây phải đủ dài, gầu phải còn lành. Nghề truyền thống cũng vậy. Muốn giữ nghề thì phải có người học nghề cho tới nơi tới chốn, phải có dụng cụ, có đầu ra. Dây ngắn thì không tới nước. Gầu nứt thì múc bao nhiêu cũng đổ. Nhiều làng nghề mất không phải vì nghề dở, mà vì không ai chịu học cho sâu, không ai chịu đầu tư cho ra tấm ra món.
Người trẻ giữ nghề bằng cách mới là chuyện đang xảy ra ở nhiều nơi. Có người trẻ về làng, mở xưởng nhỏ, bán gốm qua mạng. Có người làm tranh dân gian thành quà lưu niệm, thành hình in trên áo, trên túi. Có người mở lớp dạy làm gốm cho khách du lịch, vừa có tiền, vừa có người biết tới nghề. Họ không giữ nghề bằng cách ngồi giữ lò cũ như ông cha. Họ giữ nghề bằng cách làm cho nghề sống được trong đời mới. Cái giếng vẫn đó, nhưng người ta múc nước bằng cách mới, đưa nước đi xa hơn.
Còn người già trong làng thì giữ một việc khác: giữ chuẩn. Khi người trẻ đổi cách bán, đổi mẫu mã, người già là người nhắc rằng cái này làm vậy thì mất chất, cái kia làm vậy thì còn giữ được. Hai thế hệ không phải là hai phe đối đầu. Một bên giữ chuẩn, một bên tìm đường mới, hai bên cần nhau. Giếng không có người múc thì nước cũng chỉ nằm đó. Người múc không biết giếng sâu bao nhiêu thì dây ngắn, gầu nứt, múc không lên.
Ông thợ gốm già ở đầu bài, sau mấy năm, bây giờ đã có hai đứa cháu học nghề. Một đứa học nặn, một đứa học bán hàng qua mạng. Ông nói rằng hồi xưa ông sợ nghề mất. Giờ ông hiểu ra rằng nghề không mất vì người ta đổi cách làm. Nghề chỉ mất khi không còn ai muốn giữ cái gốc. Câu chuyện của ông là một minh chứng nhỏ cho lời quẻ Tỉnh: làng có đổi, ấp có dời, cái giếng vẫn không đổi. Miễn là còn người nhớ tới giếng, còn người chịu khó múc nước lên mỗi ngày. Kinh Dịch ở đây chỉ là một cách nhìn đời để tham khảo, không phải lời phán về số mệnh của ai. Nhưng với những ai đang giữ một nghề cũ, cái lý giữ giếng thì đời nào cũng dùng được.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư