Bà Sáu bán chè đầu hẻm. Mùa nắng, bà nấu chè đậu xanh, chè sương sa cho mát. Mùa mưa, bà đổi sang chè trôi nước, chè đậu đen nóng. Có người hỏi sao bà không bán một món cho quen tay. Bà cười: trời đổi thì mình đổi theo. Khách ăn theo mùa, mình bán theo trời. Vậy mà khách quen vẫn đông. Món đổi mà người không đổi. Bà vẫn dậy sớm, vẫn nấu kỹ, vẫn bán đúng giá.
Người xưa gọi cái khéo đổi theo trời ấy là Tùy. Quẻ Tùy là một trong mười hai quẻ trong Kinh Dịch bàn về chữ Thời. Trong sách Dịch Kinh Đại Toàn Tập, phần giảng quẻ Tùy bắt đầu bằng việc duyệt lại vấn đề thời gian. Thời gian không chỉ là đồng hồ. Thời gian còn là tuổi tác, là tâm trạng, là lịch sử của cả một vùng đất.
Sách kể ra mấy loại thời gian. Có thời gian thiên văn: mặt trời, mặt trăng xoay vần mà thành tháng năm, mùa tiết. Có thời gian tuổi tác: cơ thể mình lúc thịnh, lúc suy, lúc tụ, lúc tán. Có thời gian tâm lý: vui thì ngày trôi nhanh, buồn thì một ngày dài như ba thu. Có thời gian lịch sử: lòng người, chí hướng của cả một dân tộc đổi thay theo năm tháng. Cùng một ngày mà mỗi người sống một thời gian khác nhau.
Hiểu được như vậy thì mới hiểu hai chữ Tùy thời. Sách giảng: thời gian chỉ là những giai đoạn, những điều kiện cần thiết để chúng ta rèn luyện thân thể, trí óc, tâm hồn, cho con người mình trở nên hoàn thiện hơn. Muốn tùy thời cho đúng, trước hết phải xác định mục tiêu và chí hướng của mình. Rồi sau đó mới biết quyền biến, tùy thời, tùy nghi mà tiến hay thoái, để thực hiện mục tiêu ấy.
Câu ấy quan trọng lắm. Tùy thời không phải là gió chiều nào theo chiều ấy. Không phải thấy người ta làm gì thì mình làm theo. Không phải hôm nay thích thì làm, mai chán thì bỏ. Tùy thời là giữ chắc mục tiêu, nhưng linh hoạt trong cách đi. Đường này tắc thì đi đường khác. Mùa này không thuận thì chờ mùa sau. Cách làm đổi, nhưng đích đến không đổi.
Trong đời sống, người biết tùy thời thường sống nhẹ nhàng hơn. Người bán hàng biết mùa nào bán món gì thì không ế. Người đi làm biết lúc nào nên nói, lúc nào nên im thì ít gây thù. Người làm cha mẹ biết con đang tuổi nào thì dạy theo tuổi ấy, không ép con mười tuổi phải nghĩ như người ba mươi. Người trẻ biết lúc nào nên xông lên, lúc nào nên học thêm thì ít phải trả giá.
Ngược lại, người không biết tùy thời thì khổ. Có người cứ khăng khăng một cách làm cũ, dù thời đã đổi. Quán ăn vẫn nấu món xưa, khách đã chán mà không chịu đổi mới. Có người nóng vội, việc chưa tới lúc đã muốn xong ngay, rồi hỏng. Có người chần chừ, việc tới lúc rồi mà vẫn ngồi chờ, rồi lỡ. Cả hai đều là không hiểu chữ Thời.
Quẻ Tùy cũng nhắc một ý nữa: xã hội là tập thể của con người. Muốn dẫn dắt người khác, không nên dùng luật lệ hà khắc, vô nhân. Phải tổ chức sao cho mọi người nhận ra lẽ phải, nhận ra mỗi người sinh ra đều cốt tạo cho mình một đời sống có chân, có thiện, có mỹ. Người lãnh đạo biết tùy thời là người biết lòng người đang ở đâu, rồi dẫn đi từng bước, không ép, không dọa.
Nói cho rõ: đây là cách nhìn tham khảo của văn hóa cổ, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh của ai. Quẻ Tùy không bảo ai cũng phải thuận theo mọi hoàn cảnh. Nó chỉ gợi một cách ứng xử: biết thời, giữ đích, đổi cách.
Muốn tập tùy thời, hãy tập nhìn thời trước khi hành động. Việc này làm bây giờ có đúng lúc không. Người này đang vui hay đang buồn, có nên nói ngay không. Sức mình lúc này còn hay đã mỏi, có nên nhận thêm việc không. Hỏi ba câu ấy trước mỗi việc lớn, mình sẽ ít sai hơn nhiều. Rồi khi đã quyết, hãy làm hết sức. Khi chưa tới lúc, hãy kiên nhẫn chuẩn bị.
Bà Sáu bán chè không học Kinh Dịch. Nhưng bà sống đúng chữ Tùy: trời đổi thì món đổi, lòng không đổi. Món chè đổi theo mùa, mà cái tâm nấu kỹ, bán thật thì không đổi theo mùa nào. Đó là tùy thời mà không mất mình. Và đó cũng là điều quẻ Tùy muốn gửi cho người đời thường như mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư