Chuyển đến một khu tập thể mới, ai cũng mong có một người hàng xóm tốt. Đi làm ở một chỗ mới, ai cũng mong có một người đồng nghiệp tử tế để hỏi han. Con người ta lạ lắm. Ở một mình thì buồn. Ở giữa đám đông mà không có ai thân thì còn buồn hơn. Cái mong muốn được gần gũi với người khác, được ai đó tin mình và mình tin ai đó, là chuyện rất thường. Nó có từ ngày xưa, đến bây giờ vẫn vậy.
Người xưa gọi cái lẽ gần gũi ấy là quẻ Tỉ. Trong sách cổ, quẻ Tỉ được giảng là tương hợp, tương liên. Nghĩa là hợp lại với nhau, gắn bó với nhau. Sách viết rằng con người sinh ra đều có khuynh hướng hợp quần, sống cùng nhau, chung lưng góp sức, đỡ đần nhau, để xây dựng cuộc đời và chống lại mọi nguy nan. Một chữ Tỉ, nói cho gọn, là hai người tựa vào nhau mà sống. Không ai sống một mình mà nên được việc lớn.
Nhưng gần ai, thân với ai, thì phải biết chọn. Quẻ Tỉ dạy rằng muốn người ta quy tụ về mình, người đứng đầu phải giữ được ba điều. Thứ nhất là có đức độ, có tài ba thật sự. Thứ hai là mưu đồ những việc lâu dài, chứ không làm ăn chộp giật. Thứ ba là đi theo chính đạo, làm việc ngay thẳng. Ba điều ấy, nói bằng lời thường, là sống tử tế, làm việc bền, và đi đường ngay. Người ta nhìn thấy mình sống như vậy, tự nhiên người ta muốn gần. Không cần phải kêu gọi, không cần phải mua chuộc.
Trong đời thường, chuyện này thấy rõ lắm. Một người chủ quán đối xử công bằng với nhân viên, trả lương đúng hẹn, nói năng đàng hoàng, thì nhân viên ở lại lâu, khách quen cũng đông. Một người hàng xóm hay giúp người khác khiêng đồ, trông nhà hộ lúc đi vắng, thì cả xóm quý. Ngược lại, có người miệng nói hay lắm, hứa nhiều lắm, nhưng làm thì toàn tính thiệt hơn cho mình. Lúc đầu người ta còn tụ lại, lâu dần người ta tản đi hết. Gần gũi mà không có lòng thật thì không giữ được ai.
Cũng phải nói thêm một điều. Gần gũi không có nghĩa là bám víu. Có người sợ cô đơn nên bám lấy bất cứ ai chịu chơi với mình, dù người đó xấu tính, hay rủ mình làm chuyện bậy. Đó không phải là thân. Đó là sợ. Quẻ Tỉ dạy hợp quần, nhưng là hợp với người tốt, hợp để cùng làm việc lành. Gần người hay than vãn, mình cũng thành người hay than. Gần người chăm chỉ, mình cũng chăm theo. Cái gần nó lây, như mùi hương lây sang áo vậy.
Cho nên, muốn đời mình có người tốt bên cạnh, trước hết mình phải là người tốt cho người khác gần. Muốn có bạn hiền, mình phải tập làm bạn hiền. Muốn có đồng nghiệp tử tế, mình phải tử tế trước. Đừng ngồi chờ người tốt tự tìm đến. Người tốt cũng đang tìm người tốt như mình vậy. Kinh Dịch ở đây chỉ là lời tham khảo văn hóa của người xưa, để mình soi lại cách sống của mình, không phải lời phán chắc chắn về số phận của ai.
Có người hỏi, vậy làm sao biết ai tốt để mà gần. Câu trả lời đơn giản lắm. Nhìn việc người ta làm, đừng chỉ nghe lời người ta nói. Người tốt là người làm việc tốt đều đặn, không cần ai nhìn. Người hay giúp mà không kể công. Người giữ lời hứa, dù là lời hứa nhỏ. Gần những người như vậy, mình cũng tốt lên theo. Đó là cách chọn bạn mà quẻ Tỉ muốn dạy.
Cuối cùng, xin nhớ một điều nhỏ. Thân ai thì gần, nhưng gần ai thì học. Học cái hay của người ta, bỏ cái dở của mình. Một người bạn tốt không phải là người lúc nào cũng khen mình. Bạn tốt là người dám nói thật với mình, lúc mình sai thì nhắc, lúc mình nản thì đỡ. Có được một người như vậy bên cạnh, đời đã nhẹ đi một nửa. Và giữ được người ấy, chính là giữ được cái phúc của quẻ Tỉ trong đời mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư