Có một bà bán rau ngoài chợ, sáng nào cũng để riêng một mớ rau ngon cho bà cụ bán vé số ngồi cạnh. Người ta hỏi sao bà cho không, bà cười bảo, bà cụ già rồi, bán được mấy đồng đâu, cho mớ rau thì mình có nghèo đi đâu. Mấy năm sau, bà cụ mất, con cháu bà cụ đến cảm ơn, rồi thành khách quen của sạp rau. Sạp rau của bà ngày càng đông khách. Bà bảo, mình cứ cho đi, trời lại cho lại, không mất đâu mà sợ.
Câu chuyện nhỏ ấy, người xưa đã nói từ lâu trong quẻ Ích. Sách cổ giảng quẻ Ích rằng cai trị là làm ơn, làm ích cho dân. Quẻ Ích được ví như một bát nước đầy. Trên có chữ Thủy là nước, dưới có chữ Mãnh là bát. Bát nước đầy, đem ra cho người khác uống, thì người khác đỡ khát, mà mình cũng chẳng vơi đi bao nhiêu. Làm ích cho người, chính là làm ích cho mình.
Sách còn giảng một câu rất hay. Ích là tổn thượng ích hạ. Nghĩa là bớt ở trên, thêm ở dưới. Người trên bớt một chút của mình, người dưới được thêm một chút. Người dân vui vẻ, việc gì cũng êm xuôi. Nói bằng lời thường thì là thế này. Người có nhiều hơn, chia cho người có ít hơn một chút, thì cả hai đều nhẹ lòng. Người cho không mất mát gì lớn. Người nhận được thêm một phần, đủ để qua ngày khó. Cái cho đi ấy, nó quay lại thành cái yên ổn chung.
Nhưng cho đi cũng phải biết cách. Có người cho để khoe. Cho một đồng mà kể mười lần, chụp hình đăng khắp nơi. Cái cho ấy, người nhận thấy tủi, người cho thấy mình cao hơn người ta một bậc. Quẻ Ích không dạy kiểu cho ấy. Quẻ Ích dạy cho như bát nước đầy. Nước đầy thì tràn ra một cách tự nhiên, không cần ai khen. Cho mà không kể, giúp mà không nhắc, thì người nhận giữ được lòng tự trọng, người cho giữ được lòng thanh thản.
Cũng có người sợ cho đi thì mình thiệt. Làm ăn khó khăn, đồng tiền kiếm được từng đồng, sao dám cho. Nhưng thử nghĩ mà xem. Một người thợ sửa xe, thấy khách là sinh viên nghèo, bớt cho vài chục nghìn tiền công, thì mất bao nhiêu đâu. Đổi lại, người sinh viên ấy nhớ mãi, sau này có xe, có bạn bè cần sửa, lại tìm đến. Cái bớt ấy, hóa ra là cái được lâu dài. Làm ăn cũng vậy. Người ta quay lại vì mình tử tế, chứ không phải vì mình rẻ nhất.
Quẻ Ích còn nói một ý nữa, rất đáng nhớ. Ích là hoạt động thuận chiều, mỗi ngày mỗi tiến. Nghĩa là việc giúp người không phải là một lần làm cho xong. Nó là một thói quen, làm đều mỗi ngày. Hôm nay giúp một việc nhỏ. Ngày mai giúp một việc nhỏ nữa. Lâu dần, mình thành người hay giúp. Người hay giúp thì đi đâu cũng có người thương, gặp khó cũng có người đỡ. Cái phúc ấy, không mua được bằng tiền. Kinh Dịch ở đây chỉ là lời tham khảo văn hóa của người xưa, để mình soi lại cách sống của mình, không phải lời phán chắc chắn về số phận của ai.
Có người hỏi, cho đi thì lấy gì mà sống. Câu này nghe thì có lý, nhưng thử nghĩ kỹ xem. Cho đi không có nghĩa là cho hết. Cho đi là cho phần mình có thể cho. Một bát nước đầy, rót ra một chén thì bát vẫn còn đầy bảy phần. Mình cho phần dư của mình, người khác nhận phần thiếu của họ. Cả hai đều đủ. Cho như vậy thì không ai nghèo đi cả.
Cho nên, đừng đợi đến lúc giàu mới cho. Giàu rồi chưa chắc đã cho. Cứ bắt đầu từ cái mình đang có. Một mớ rau, một lời chỉ đường, một buổi trông con hộ hàng xóm, một lần bớt tiền công cho người khó. Ít thôi, nhưng thật lòng. Bát nước đầy, cứ rót ra từng chén nhỏ, thì cả xóm đều có nước uống, mà bát của mình cũng chẳng bao giờ cạn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư