Chuyện bắt đầu rất nhỏ. Hai nhà hàng xóm chung một bờ rào. Một bên trồng cây, cành vươn sang nhà bên kia. Bên kia phàn nàn. Bên này nói cây nhà mình, cành vươn đâu là quyền của mình. Qua lại vài câu, giọng bắt đầu to. Rồi lôi chuyện cũ ra: chuyện con chó sủa đêm, chuyện nước mưa chảy sang sân, chuyện mười năm trước vay nhau ít tiền chưa trả. Cuối cùng, cả hai kéo nhau ra phường, rồi ra tòa. Mấy năm sau, cây vẫn đó, rào vẫn đó, nhưng hai nhà không còn nhìn mặt nhau nữa. Tiền mất, tình mất, thời gian mất. Thắng hay thua, ai cũng thiệt.
Kinh Dịch có một quẻ nói đúng về chuyện này: quẻ Tụng, tức là quẻ kiện tụng. Trong sách Dịch Kinh Đại Toàn, quẻ Tụng là quẻ thứ sáu, tiếp sau quẻ Nhu. Sách giải thích bằng một câu thơ rất hay: "Nhu là ẩm thực ấm no, uống ăn tất sẽ đôi co, tụng đình. Cho nên quẻ Tụng tiếp sinh." Ý là: con người vì miếng ăn, vì tranh nhau những thứ rất thường ngày, mà sinh ra kiện tụng. Thánh nhân xưa bàn về quẻ Tụng không phải để dạy người ta cách thắng kiện. Mà để ngăn ngừa kiện tụng, để mọi người thấy rằng dẫu sang hay hèn, dẫu mạnh hay yếu, dẫu được hay thua, kiện tụng cũng không ích lợi gì.
Quẻ Tụng có một hình tượng rất đẹp. Trên là quẻ Kiền, tức là Trời. Dưới là quẻ Khảm, tức là Nước. Trời thì cao, nước thì thấp. Trời như thanh khí bay lên chín tầng không. Nước như vũ trạch đổ xuống muôn sông biển. Hai thứ đi ngược nhau, trống đánh xuôi, kèn thổi ngược, nên mới sinh ra đôi co, kiện tụng. Về tính tình, Kiền biểu dương cho sự cường dũng, nóng nảy, táo bạo. Khảm biểu dương cho sự hiểm độc, mưu mô. Một bên nóng nảy muốn thắng ngay, một bên mưu mô muốn hại đối phương, gặp nhau thì chỉ có kiện tụng kéo dài.
Lời Thoán của quẻ Tụng dạy rằng: "Tụng. Hữu phu trất. Dịch trung cát. Chung hung. Lợi kiến đại nhân. Bất lợi thiệp đại xuyên." Sách dịch ra thơ rằng: "Sự thế có khi cũng kiện thưa, ngay tình, oan ức, mới âu lo. Lo lường, cẩn trọng, rồi ra tốt. Theo mãi kiện thưa, sẽ xác sơ. Tìm người minh chính, xử cho. Minh quan xét xử, cơ hồ mới hay. Kiện mà dai dẳng, dắt dây, như qua sông lớn, nào hay nỗi gì."
Ngẫm từng câu sẽ thấy lời dạy rất thực tế. "Ngay tình, oan ức, mới âu lo": chỉ khi mình thật sự ngay tình mà bị oan ức thì mới nên lo liệu, mới nên đi kiện. Còn nếu mình cũng có phần sai, cũng có phần tham, thì kiện chỉ để thỏa cơn giận. "Lo lường, cẩn trọng, rồi ra tốt": nếu buộc phải đối mặt, hãy lo lường, cẩn trọng, suy nghĩ kỹ rồi mới làm, thì còn có thể tốt. "Theo mãi kiện thưa, sẽ xác sơ": còn nếu theo đuổi kiện tụng đến cùng, không chịu dừng, thì kết cục là xác xơ, tiền mất tật mang, tình nghĩa cũng mất.
"Lợi kiến đại nhân": nên tìm người minh chính, người có đức, có uy tín, để xử cho. Tức là khi có tranh chấp, đừng tự mình đôi co mãi. Hãy tìm một người lớn, một người công bằng, một người cả hai bên đều nể, nhờ họ phân xử. Một câu nói của người minh chính có khi giải quyết được chuyện mà mười năm kiện tụng không giải quyết nổi. "Bất lợi thiệp đại xuyên": đừng lội qua sông lớn, tức là đừng lao vào chuyện nguy hiểm, đừng đẩy tranh chấp lên đến mức không còn đường lui.
Quẻ Tụng cũng dạy một điều sâu hơn về chữ Tụng. Sách phân tích: chữ Tụng gồm hai chữ, Ngôn là ngôn từ, Công là công chính. Vậy kiện thưa cốt là để biện minh cho sự công chính còn đang bị khuất lấp, chứ không phải để dở dói mưu mô xảo quyệt, thủ đoạn đê hèn, hãm hại, vu khống. Nghĩa là, nếu mình đi kiện để đòi lại công bằng, thì đó là chính đáng. Nhưng nếu mình đi kiện để hại người, để trả thù, để moi tiền, thì đã đi ngược lại ý nghĩa của quẻ Tụng rồi.
Áp vào đời sống hôm nay, bài học của quẻ Tụng rất gần gũi. Tranh chấp đất đai trong gia đình, cãi nhau với đối tác làm ăn, kiện tụng nhau trên mạng xã hội, tất cả đều là Tụng. Trước khi lao vào, hãy hỏi mình ba câu. Thứ nhất: mình có thật sự ngay tình không, hay mình cũng có phần sai? Thứ hai: mình kiện để đòi công bằng, hay để thỏa cơn giận? Thứ ba: nếu theo đến cùng, mình sẽ mất những gì? Tiền bạc, thời gian, tình nghĩa, sức khỏe, có đáng không? Trả lời thành thật ba câu đó, nhiều người sẽ chọn cách khác: ngồi lại nói chuyện, nhờ người lớn hòa giải, nhường một bước để yên một đời.
Xin nhắc lại: những điều nói về quẻ Tụng ở đây là cách người xưa đọc lẽ đời qua Kinh Dịch, để tham khảo văn hóa, không phải là lời phán về vận mệnh của bất cứ ai. Quẻ Tụng không bảo mình phải nhịn nhục khi bị oan ức. Nó chỉ nhắc mình: kiện tụng là con dao hai lưỡi. Dùng đúng lúc, đúng việc, nhờ người minh chính, thì có thể lấy lại công bằng. Dùng để thỏa giận, theo đến cùng, thì dao đó sẽ cắt vào chính mình. Thắng một vụ kiện mà mất một đời bình yên, thì cái thắng đó có đáng không? Quẻ Tụng để lại câu hỏi đó cho mỗi người tự trả lời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư