Có một người bạn của tôi vừa được cất nhắc làm trưởng phòng. Anh vui lắm, nhưng chỉ một tháng sau đã than thở: "Dẫn dắt người khác khó hơn mình tưởng. Nói nhẹ thì không ai nghe. Nói nặng thì người ta giận. Việc thì nhiều, người thì ít, mà ai cũng có ý kiến riêng." Tôi bảo anh: chuyện dẫn người, người xưa đã bàn từ mấy ngàn năm trước rồi, trong Kinh Dịch, quẻ Sư.
Quẻ Sư là quẻ thứ bảy trong Kinh Dịch, tiếp sau quẻ Tụng. Trong sách Dịch Kinh Đại Toàn, lời Tự Quái giải thích: "Tụng tất hữu chúng khởi, cố thụ chi dĩ Sư." Nghĩa là: cá nhân bất hòa sẽ sinh kiện tụng, quốc gia bất hòa cùng nhau sẽ sinh chinh chiến. Cho nên sau quẻ Tụng, bàn đến quẻ Sư. Quẻ Sư nói về việc dẫn quân, về việc lãnh đạo một tập thể. Nhưng đừng tưởng quẻ này chỉ dành cho tướng lĩnh thời xưa. Bất cứ ai đang dẫn dắt một nhóm người, dù là trưởng phòng, là cha mẹ trong nhà, là thầy cô, hay là người anh cả trong gia đình, đều có thể học được điều gì đó từ quẻ Sư.
Hình tượng của quẻ Sư rất đẹp. Trên là quẻ Khôn, tức là Đất, là nhu thuận. Dưới là quẻ Khảm, tức là Nước, là nguy hiểm. Lại có một hào Dương ở vị trí Cửu nhị, thống lãnh năm hào Âm. Một người dương cương đứng giữa, dẫn dắt năm người âm nhu. Sách giải thích ba ý nghĩa lớn. Thứ nhất: chinh chiến là một công chuyện hết sức hiểm nghèo, cần phải được thuận tình, thuận lý, tức là phải có chính nghĩa, có lý do xác đáng, và được quốc dân tán thành mới nên làm. Dịch ra lời thường: dẫn người là việc nguy hiểm, không thể làm bừa. Muốn người ta theo mình, trước hết việc mình làm phải đúng, phải có lý, phải được lòng người.
Thứ hai, sách viết một câu rất hay: quân ẩn trong lòng dân, như nước ẩn trong đất, quân và dân không thể rời nhau. Thời bình thì quân là dân, thời chiến thì dân là quân. Chu Hi cũng bàn rằng người xưa cho rằng quân nhân vốn đã tiềm ẩn ngay trong tầng lớp nông dân. Ý nghĩa sâu xa của câu này là: người lãnh đạo và người bị lãnh đạo không phải là hai phe đối lập. Họ là một. Người lãnh đạo giỏi không phải là người đứng trên cao ra lệnh, mà là người ở trong lòng tập thể, hiểu tập thể, được tập thể tin tưởng. Nước ẩn trong đất, không thấy mà có mặt khắp nơi. Người lãnh đạo tốt cũng vậy: không cần phô trương, nhưng ở đâu cũng có mặt, lúc nào cũng thấu hiểu.
Thứ ba, quẻ Sư dạy rằng dẫn quân cần có kỷ luật, nhưng kỷ luật đó phải đi cùng với lòng nhân. Quân đội không có kỷ luật thì tan rã. Nhưng quân đội chỉ có kỷ luật mà không có lòng nhân thì sớm muộn cũng phản. Người lãnh đạo cũng vậy: có nguyên tắc, có kỷ cương, nhưng cũng phải biết thương người dưới quyền, biết họ đang khó khăn điều gì, đang cần điều gì. Lãnh đạo bằng nỗi sợ thì người ta nghe lời khi mình còn quyền. Lãnh đạo bằng lòng tin thì người ta nghe lời cả khi mình không còn ở đó.
Áp vào đời sống hôm nay, bài học của quẻ Sư rất thực tế. Một người trưởng phòng mới, thay vì vội vàng thể hiện quyền lực, nên dành thời gian hiểu từng người trong nhóm: ai giỏi việc gì, ai đang khó khăn gì, ai cần được động viên ra sao. Một người cha, người mẹ trong nhà, thay vì ra lệnh cho con, nên làm gương trước: mình muốn con chăm học thì mình cũng phải chăm đọc sách, mình muốn con lễ phép thì mình cũng phải lễ phép với người khác. Một người anh cả trong gia đình, thay vì áp đặt ý mình, nên lắng nghe ý kiến của các em, rồi mới quyết định. Dẫn người, suy cho cùng, là dẫn bằng chính con người mình.
Cũng cần nói thêm: quẻ Sư nhắc rằng việc lớn, việc nguy hiểm, thì cần chính nghĩa và lòng dân. Nếu việc mình làm là đúng, là vì mọi người, thì người ta sẽ theo. Nếu việc mình làm chỉ vì lợi ích riêng của mình, thì dù có quyền lực đến đâu, người ta cũng chỉ theo bề ngoài, lòng thì đã rời đi từ lâu. Cho nên, trước khi dẫn dắt ai, hãy tự hỏi: việc này mình làm vì ai? Vì tập thể, hay vì mình? Trả lời thành thật, rồi hãy bước tiếp.
Xin nhắc lại: những điều nói về quẻ Sư ở đây là cách người xưa đọc lẽ đời qua Kinh Dịch, để tham khảo văn hóa, không phải là lời phán về vận mệnh của bất cứ ai. Quẻ Sư không dạy mình cách làm tướng để thắng trận. Nó dạy mình cách làm người để người khác muốn đi cùng. Dẫn người như dẫn quân: phải có chính nghĩa, phải ở trong lòng dân, phải có kỷ luật mà cũng phải có lòng nhân. Làm được như vậy, thì dù nhóm nhỏ hay lớn, dù là công ty hay gia đình, người ta cũng sẽ theo mình, không phải vì sợ, mà vì tin.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư