Có những giai đoạn trong đời, mọi việc cứ như bị tắc lại. Làm ăn thì ế ẩm. Xin việc thì không ai nhận. Vợ chồng thì cãi nhau hoài. Nói gì người ta cũng hiểu sai ý mình. Muốn làm một việc tốt thì gặp đủ thứ trở ngại. Đêm nằm xuống, đầu óc quay cuồng. Sáng dậy, không muốn ra khỏi nhà. Người ta hay nói, đó là lúc mình đang gặp vận xấu. Nhưng Kinh Dịch gọi giai đoạn này bằng một cái tên khác. Quẻ Bĩ. Bĩ là bế tắc.
Lời kinh của quẻ Bĩ viết rất ngắn. Bĩ chi phỉ nhân. Bất lợi quân tử trinh, đại vãng tiểu lai. Nghĩa là bĩ đây chẳng phải đạo người. Chẳng lợi cho sự chính bền của đấng quân tử. Lớn đi nhỏ lại. Nghe thì có vẻ nặng nề. Nhưng giải nghĩa của Trình Di thì rõ ràng hơn. Quẻ Bĩ là quẻ trời trên đất dưới. Trời ở trên, đất ở dưới thì trời đất cách tuyệt, không giao thông với nhau. Âm dương hòa hợp là thái. Trời đất không giao nhau thì không sinh ra muôn vật. Ấy là không có đạo người. Cho nên mới gọi là phỉ nhân.
Đọc đoạn này, mình hiểu ra một điều. Bế tắc không phải là do mình kém. Bế tắc là do trên dưới không giao nhau. Trong gia đình, vợ chồng không nói chuyện được với nhau thì nhà bĩ. Trong công ty, sếp không nghe nhân viên, nhân viên không tin sếp thì việc bĩ. Trong xã hội, người trên không lo cho người dưới, người dưới không kính người trên thì nước bĩ. Cái tắc nó nằm ở chỗ không thông nhau. Tiền có thể vẫn còn. Sức khỏe có thể vẫn tốt. Nhưng lòng người đã tắc thì việc gì cũng tắc theo.
Lời Thoán của quẻ Bĩ nói rõ hơn. Trời đất bất giao nhi vạn vật bất thông. Thượng hạ bất giao nhi thiên hạ vô bang. Nghĩa là trời đất không giao nhau thì muôn vật không thông. Trên dưới không giao nhau thì thiên hạ không có nước. Nghe thì lớn lao. Nhưng áp vào đời thường thì rất gần. Một gia đình mà cha mẹ không nói chuyện với con cái thì nhà đó không còn là nhà nữa. Chỉ là mấy người ở chung một mái. Một công ty mà sếp với nhân viên không ai hiểu ai thì công ty đó cũng chỉ là mấy người ngồi chung một văn phòng. Cái bĩ nó bắt đầu từ sự không giao nhau. Không phải từ sự thiếu tiền.
Nhưng quẻ Bĩ cũng có một lời an ủi rất lớn. Trình Di nói, tiêu đi, lớn lên, đóng lại, mở ra, những sự đó theo nhau không dừng. Thái cực thì trở lại, bĩ hết thì nghiêng đi. Cái lẽ không thể thường mãi không thay đổi. Đạo người há lại không có. Đã bĩ thì thái rồi. Dịch ra lời thường thì là: cái gì cũng có lúc hết. Thái hết thì bĩ tới. Bĩ hết thì thái lại. Không có cái bế tắc nào kéo dài mãi. Cũng không có cái thuận lợi nào kéo dài mãi. Người đang ở lúc bĩ mà hiểu được điều này thì sẽ bớt tuyệt vọng. Vì biết rằng, chỉ cần mình còn giữ được chính đạo thì rồi sẽ qua.
Vậy thì lúc bĩ, mình nên làm gì. Lời kinh nói, bất lợi quân tử trinh. Nghĩa là lúc bĩ thì không lợi cho sự chính bền của người quân tử. Nói cách khác, lúc bĩ không phải là lúc để xông pha, để làm lớn. Lúc bĩ là lúc để giữ mình. Giữ cho ngay thẳng. Giữ cho bền chí. Đừng vì bế tắc mà làm liều. Đừng vì khó khăn mà đánh mất mình. Nhiều người lúc bĩ thì vay nóng, làm ăn chộp giật, lừa gạt người khác để qua cơn khó. Qua được cơn khó thì mất luôn cái danh. Cái giá đó đắt hơn nhiều so với cái khó trước mắt.
Lúc bĩ cũng là lúc để nhìn lại. Vì sao trên dưới không giao nhau. Mình có nói chuyện với vợ chồng mình đàng hoàng không. Mình có lắng nghe nhân viên, lắng nghe con cái không. Hay mình chỉ nói mà không nghe. Hay mình chỉ nghe mà không hiểu. Cái tắc nhiều khi bắt đầu từ mình. Mình không mở lòng thì người khác cũng không mở lòng với mình. Muốn thông thì phải có một bên mở trước. Nếu mình là người hiểu ra trước thì mình mở trước. Đừng đợi người kia mở trước. Đợi mãi thì cả hai cùng tắc.
Lúc bĩ cũng là lúc để chuẩn bị. Trình Di nói, đã bĩ thì thái rồi. Nghĩa là sau bĩ sẽ là thái. Người khôn là người lúc bĩ vẫn chuẩn bị cho lúc thái. Học thêm một nghề. Giữ gìn sức khỏe. Vun đắp lại tình cảm gia đình. Sửa lại những sai lầm trước đây. Đến khi thái tới thì mình đã sẵn sàng. Người dại là người lúc bĩ chỉ ngồi than. Than mãi thì thái tới cũng không nắm được. Vì tay mình đã quen với việc than thở, không còn quen với việc làm nữa.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng bĩ không phải là hết. Bĩ chỉ là một quẻ trong sáu mươi bốn quẻ. Sau Bĩ là Đồng Nhân, là Đại Hữu, là Khiêm. Đời còn dài. Chỉ cần mình còn giữ được lòng ngay thẳng, còn biết mở lòng với người khác thì bế tắc nào cũng có ngày thông. Trời đất rồi sẽ giao nhau trở lại. Trên dưới rồi sẽ thông nhau trở lại. Đó là lẽ tự nhiên mà Kinh Dịch đã nói từ ngàn xưa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư