Ngày xưa, khi người ta dựng làng, việc đầu tiên không phải là xây nhà. Mà là tìm giếng. Tìm được mạch nước rồi mới dám ở. Nhà có thể dời. Làng có thể dời. Nhưng giếng thì không dời được. Giếng ở đâu thì người ở đó. Giếng cạn thì làng tan. Giếng còn thì làng còn. Cái giếng nó lặng lẽ như vậy đó. Không ồn ào. Không phô trương. Nhưng không có nó thì không ai sống được.
Trong Kinh Dịch, quẻ Tỉnh nói về cái giếng. Lời kinh viết rất ngắn. Tỉnh, cải ấp bất cải tỉnh, vô đắc vô táng, vãng lai tỉnh tỉnh. Nghĩa là đổi làng chẳng đổi giếng, không mất không được, đi lại giếng giếng. Nghe thì lạ. Đổi làng mà không đổi giếng là sao. Trình Di giải nghĩa rằng, giếng là một vật mà không thể đổi. Làng có thể đổi đi chỗ khác, mà giếng thì không thể đổi. Giếng, múc nó chẳng hết, để nó chẳng đầy, tức là không mất không được. Người nào đến đó cũng được dùng nó, tức là đi lại giếng giếng. Không mất không được là đức của giếng. Đi lại giếng giếng là công dụng của giếng vậy.
Đọc đoạn này, mình nghĩ tới những thứ trong đời cũng giống như cái giếng. Có những thứ thay đổi theo thời gian. Nhà cửa, xe cộ, quần áo, điện thoại, công việc. Năm nay dùng cái này, sang năm đổi cái khác. Nhưng cũng có những thứ không đổi. Lòng tốt không đổi. Chữ tín không đổi. Tình thương gia đình không đổi. Cái giếng trong lòng mỗi người là những giá trị đó. Làng có thể đổi. Đời có thể đổi. Nhưng cái giếng thì phải giữ. Mất cái giếng thì mất gốc.
Quẻ Tỉnh còn nói về một hình ảnh rất đẹp. Giếng là nước. Nước giếng khác với nước sông. Nước sông chảy đi thì không trở lại. Nước giếng thì ở yên một chỗ, múc bao nhiêu cũng không hết. Tiên Nho nói rằng, lấy thẻ quẻ mà nói thì hào đầu mềm là mạch suối, hào hai hào ba cứng là đá suối, hào tư mềm là chỗ rỗng trong giếng, hào năm cứng là nước suối đã kín sắp ra khỏi giếng. Cả một cái giếng được mô tả như một cơ thể sống. Có mạch, có đá, có chỗ rỗng, có nước. Giếng không phải là một cái hố chết. Giếng là một vật sống. Nó thở. Nó cho. Nó nuôi người.
Lý Long Sơn còn nói một ý rất hay. Đời xưa dựng nên ấp nước, ắt phải tìm chỗ có suối. Ông Công Lưu mở kinh đô ở đất Mân, phải xem khí âm dương của đất ấy, xem nước suối của đất ấy, trước hết hãy bói xem suối giếng có tiện hay không, rồi sau mới ở. Nghĩa là người xưa chọn chỗ ở không phải vì đất đẹp hay nhà sang. Mà vì nước có tốt không. Nước tốt thì người khỏe. Người khỏe thì làng thịnh. Đời nay mình chọn nhà thì hay hỏi giá bao nhiêu, hướng nào, gần trường hay gần chợ. Ít ai hỏi nước ở đó có tốt không, không khí ở đó có trong không. Người xưa coi trọng cái gốc hơn mình. Mình hay coi trọng cái ngọn hơn người xưa.
Quẻ Tỉnh còn có một ý nữa về nước giếng và nước sông. Khảm là thứ nước do số một của trời sinh ra. Hiện ở quẻ khác, nó đều hỏng vì trôi xuống. Chỉ có quẻ Tỉnh mà thôi là không mất tính trinh của nước. Lấy nết quẻ mà xem thì một hào Dương đầy đặc ở trong, hai hào Âm bao vây ở ngoài, cũng ví như khí Dương mới đem sức nóng về trong Âm lạnh, nước mùa đông nhân đó mà thành ra ấm. Ấy là chân tính của Khảm. Từng dùng sách đó mà xem nước ở gầm trời, trong mùa đông mà nước ấm, chỉ có nước giếng mà thôi. Ấy là nó được mạch đất, không mất cái tính bản chân. Dịch ra lời thường thì là: nước giếng mùa đông thì ấm. Vì nó ở sâu trong lòng đất, giữ được cái ấm của đất. Nước sông mùa đông thì lạnh. Vì nó trôi trên mặt, bị gió lạnh thổi. Người cũng vậy. Người có gốc sâu thì mùa đông lòng vẫn ấm. Người chỉ sống trên bề mặt thì gió đời thổi tới là lạnh ngay.
Vậy thì bài học của quẻ Tỉnh là gì. Thứ nhất, hãy giữ cái giếng của mình. Cái giếng là những giá trị không đổi. Là lòng tốt. Là chữ tín. Là tình thương. Đời có đổi thế nào thì những thứ đó cũng đừng đổi. Người ta có thể đổi nhà, đổi xe, đổi việc. Nhưng đừng đổi lòng. Mất lòng thì mất hết.
Thứ hai, hãy sống như nước giếng. Nước giếng múc chẳng hết, để chẳng đầy. Nghĩa là cho đi bao nhiêu cũng không hết. Vì nó có mạch. Mạch là cái gốc. Người có gốc thì cho đi không sợ hết. Người không có gốc thì cho một chút đã sợ hết. Muốn cho được nhiều thì phải đào sâu cái giếng của mình. Học thêm. Tu dưỡng thêm. Sống tử tế thêm. Giếng càng sâu thì nước càng nhiều.
Thứ ba, hãy nhớ rằng giếng không đi tìm người. Người đi tìm giếng. Làng ở nơi chốn của nó mà họp được, có thể dời đi tới giếng. Giếng ở nơi chốn của nó mà có thường, không thể dời đi tới làng. Nghĩa là giá trị thật thì không chạy theo người ta. Người ta phải tự tìm tới giá trị thật. Ai muốn uống nước trong thì phải tới giếng. Ai muốn sống tốt thì phải tự tìm tới điều tốt. Đừng đợi điều tốt tự tìm tới mình. Nó không tìm đâu. Mình phải đi tìm nó.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng cái giếng nó lặng lẽ nhưng nó nuôi sống cả làng. Người sống như cái giếng thì không ồn ào. Không khoe khoang. Nhưng ai tới cũng được uống nước. Ai khát cũng được giải khát. Sống như vậy thì không cần danh tiếng lớn. Chỉ cần người ta nhớ tới mình như nhớ tới một cái giếng. Lúc khát thì tìm tới. Lúc no thì vẫn nhớ ơn. Đó là cách sống bền nhất mà Kinh Dịch dạy qua quẻ Tỉnh.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư