Có những ngày vui, người ta làm gì cũng thấy nhẹ. Có những ngày vui, người ta lại làm hỏng hết mọi thứ. Khác nhau ở một chỗ: vui rồi thì làm gì tiếp theo.
Tôi nhớ một đội nhóm nhỏ vừa ký được hợp đồng lớn. Cả đội mừng. Sếp khao một bữa to, ai cũng uống, cũng cười, cũng kể về tương lai. Hôm sau, không ai nhớ mình phải làm gì đầu tiên. Hợp đồng thì ký rồi, mà kế hoạch triển khai chưa có. Khách gọi hỏi tiến độ, cả đội lúng túng. Niềm vui còn chưa hết, mà rắc rối đã tới. Vui thì vui thật, nhưng vui xong không làm gì, niềm vui đó trôi qua nhanh lắm.
Ngược lại, cũng có những niềm vui làm người ta khỏe lên. Một người mẹ nghe tin con đỗ đại học, vui lắm. Nhưng bà không chỉ vui. Bà ngồi lại với con, tính xem học phí bao nhiêu, ở trọ ở đâu, tháng đầu cần chuẩn bị những gì. Niềm vui đó có gốc. Nó không chỉ là một buổi tối cười nói, mà thành một đoạn đường cả nhà cùng đi.
Sách Kinh Dịch có một quẻ nói về chữ vui: quẻ Dự. Người xưa giảng quẻ Dự có nghĩa là hâm mộ, sốt sắng, nhiệt tâm, nhiệt thành. Nói dễ hiểu, Dự là cái vui làm lòng người phấn chấn, muốn bắt tay vào việc. Hình quẻ là sấm ở trên đất. Như sấm đầu xuân đánh thức muôn vật, làm sinh khí bừng lên. Lời Thoán của quẻ viết ngắn gọn: Dự, lợi kiến hầu, hành sư. Tức là lúc lòng người đang vui thuận, làm việc lớn sẽ thuận.
Nhưng sách cũng dặn kỹ. Vui phải thuận. Tức là người đứng đầu làm gì cũng phải thuận tình, thuận lý, thì người dưới mới vui mà theo. Còn nếu vui một mình, bắt người khác vui theo ý mình, thì đó không phải là Dự. Đó là ép. Có ông sếp mở tiệc ăn mừng, nhân viên phải ngồi tới khuya, hôm sau đi làm muộn bị trừ lương. Niềm vui của sếp thành nỗi mệt của người khác. Vui như vậy, vui được một bữa, mất lòng thì lâu dài.
Quẻ Dự còn gắn với chữ nhạc. Người xưa coi nhạc không chỉ là ca hát. Nhạc là sự hòa hợp: tiếng nói, nhịp bước, lòng người cùng một điệu. Một gia đình vui là khi bữa cơm có tiếng cười, không ai phải gồng mình. Một đội nhóm vui là khi làm việc có nhịp, người này xong thì người kia tiếp, không ai phải gánh thay ai. Cái vui đó không ồn ào. Nó êm, mà bền.
Vậy thì vui đúng cách là vui thế nào. Thứ nhất, vui thì cứ vui, đừng sợ vui. Nhiều người khổ quen rồi, gặp chuyện mừng lại lo: không biết vui này được bao lâu. Lo như vậy, vui cũng mất. Gặp chuyện mừng, cứ mừng trọn một hôm. Thứ hai, vui xong thì bắt tay vào việc. Lúc lòng người đang phấn chấn là lúc dễ làm việc nhất. Đừng để niềm vui nguội rồi mới tính. Thứ ba, vui thì nhớ người xung quanh. Niềm vui chỉ thật sự lớn khi nó lan ra. Một mình mình vui, vui được một lúc. Cả nhà cùng vui, vui đó mới ở lại lâu.
Cũng có một kiểu vui cần tránh: vui quá mà quên hết. Vui vì trúng một món tiền, tiêu hết trong một tuần. Vui vì được khen, tưởng mình giỏi rồi, không học thêm nữa. Vui vì con ngoan, tưởng con sẽ ngoan mãi, không dạy thêm nữa. Sách xưa gọi đó là vui mà không có chuẩn bị. Vui như vậy giống như đốt pháo. Nổ to một tiếng, rồi khói tan, chẳng còn gì.
Người biết vui là người biết giữ vui. Giữ bằng cách làm việc ngay khi còn phấn chấn. Giữ bằng cách chia niềm vui cho người khác. Giữ bằng cách nhớ rằng niềm vui hôm nay là điểm bắt đầu, không phải là điểm kết thúc.
Nói cho cùng, quẻ Dự không dạy người ta đi tìm niềm vui ở đâu xa. Nó chỉ nhắc: khi lòng mình và lòng người đang vui thuận, đó là lúc tốt nhất để bắt đầu làm một việc tốt. Đừng bỏ lỡ lúc đó. Và cũng đừng để niềm vui trôi qua như một cơn gió, không để lại gì.
Đây là lời giảng theo sách văn hóa cổ, để tham khảo và soi mình. Kinh Dịch không phán ai vui thì sẽ may, ai buồn thì sẽ rủi. Vui hay buồn là chuyện đời thường. Điều quan trọng là sau niềm vui, mình làm gì. Làm đúng, niềm vui thành quả ngọt. Làm sai, niềm vui chỉ còn là một kỷ niệm đẹp mà tiếc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư