Có những người cả đời không đổi. Không phải vì họ cố chấp. Mà vì họ biết cái gì nên giữ, cái gì nên theo. Và có những người đổi liên tục, nay thế này mai thế khác, cuối cùng chẳng còn lại gì của mình.
Tôi quen một chị bán hàng online. Hồi mới bán, chị bán quần áo. Thấy người ta bán mỹ phẩm lời hơn, chị đổi sang mỹ phẩm. Được vài tháng, thấy người ta livestream bán đồ ăn lời hơn nữa, chị lại đổi. Mỗi lần đổi, chị phải học lại từ đầu, khách cũ mất, khách mới chưa có. Ba năm trôi qua, chị vẫn loay hoay ở vạch xuất phát. Chị bảo: sao mình chăm mà không khá lên được. Thật ra chị không thiếu chăm. Chị thiếu một hướng để theo cho tới nơi.
Ngược lại, có một anh bạn làm nghề sửa xe. Mười năm trước anh mở tiệm nhỏ. Người ta bảo sao không bán thêm phụ tùng, sao không mở thêm chi nhánh, sao không làm thêm rửa xe. Anh nghe, nhưng anh không vội. Anh sửa xe cho tốt đã. Khi khách đông quá, anh mới thuê thêm thợ. Khi thợ vững, anh mới mở thêm một tiệm nữa. Giờ anh có ba tiệm, khách quen đầy. Anh không đổi nghề. Anh chỉ đổi cách làm, theo từng lúc.
Sách Kinh Dịch có một quẻ nói đúng chuyện này: quẻ Tùy. Người xưa giảng quẻ Tùy có nghĩa là theo sau, liên tiếp, kế vị, kế thừa. Lời Thoán của quẻ viết: Tùy, nguyên hanh, lợi trinh, vô cữu. Tức là biết theo cho đúng thì hanh thông, có lợi, không lỗi. Sách còn giảng rộng hai chữ tùy thời: thời gian là những giai đoạn để mình rèn luyện, muốn làm được việc lớn thì phải biết quyền biến, tùy thời, tùy nghi mà tiến hay lui.
Tùy thời không có nghĩa là gió chiều nào theo chiều ấy. Đó là hai chuyện khác nhau. Gió chiều nào theo chiều ấy là không có lập trường, ai nói gì cũng gật, thấy gì lợi cũng chạy theo. Còn tùy thời là mình biết rõ mình muốn đi đâu, chỉ là chọn lúc nào đi, đi đường nào, đi nhanh hay đi chậm cho hợp với hoàn cảnh. Giống như người lái xe. Đích đến không đổi. Nhưng đường kẹt thì rẽ đường khác. Trời mưa thì chạy chậm lại. Đó là tùy thời. Còn người không biết mình đi đâu, đường nào cũng chạy thử, thì không gọi là tùy thời. Gọi là lạc đường.
Trong đời sống, có nhiều lúc cần tùy. Con cái lớn lên, cha mẹ không thể dạy con mười lăm tuổi bằng cách dạy con lên năm. Con thay đổi, cách dạy cũng phải đổi. Vợ chồng sống với nhau lâu, người này đổi tính, người kia cũng phải đổi cách đối xử. Làm ăn cũng vậy. Thị trường đổi, khách hàng đổi, mình không đổi theo thì bị bỏ lại. Nhưng đổi ở đây là đổi cách làm, không phải đổi lòng. Cái gốc vẫn giữ nguyên: làm ăn tử tế, đối xử tử tế, sống tử tế.
Sách xưa còn nói một ý rất hay về thời gian. Thời gian có nhiều loại: thời gian của tuổi tác, thời gian của tâm lý, thời gian của lịch sử. Có lúc một ngày dài như ba thu, vì mình đang buồn, đang chờ. Có lúc một năm trôi qua nhanh như một cái chớp mắt, vì mình đang vui, đang bận. Hiểu được như vậy, mình sẽ bớt sốt ruột. Việc gì chưa tới lúc thì đừng ép. Việc gì đã tới lúc thì đừng chần chừ. Ép quá thì hỏng. Chần chừ quá thì lỡ.
Vậy thì tập tùy thời bằng cách nào. Thứ nhất, giữ cho rõ đích đến của mình. Mình muốn sống thế nào, làm nghề gì, đối xử với người thân ra sao. Đích rõ thì đổi đường cũng không lạc. Thứ hai, nhìn hoàn cảnh cho kỹ trước khi đổi. Đổi vì mình hiểu thời thế, không phải vì mình thấy người ta đổi. Thứ ba, đổi từng bước nhỏ. Đừng đập hết cái cũ trong một đêm. Cái cũ có cái hay của nó. Giữ cái hay, sửa cái dở, đó là cách đổi bền nhất.
Cuối cùng, xin nói rõ. Quẻ Tùy là lời dạy của sách văn hóa cổ, kể lại để tham khảo. Nó không phán rằng ai theo thời thì sẽ giàu, ai giữ nguyên thì sẽ nghèo. Đời mỗi người mỗi khác. Có người đổi đúng lúc thì lên. Có người giữ đúng lúc thì vững. Điều quan trọng không phải là đổi hay giữ. Mà là mình có biết mình đang làm gì hay không.
Người khôn không phải là người không bao giờ đổi. Cũng không phải là người đổi liên tục. Người khôn là người biết lúc nào nên tiến, lúc nào nên lui, lúc nào nên chờ. Biết theo thời mà không mất mình. Đó là ý nghĩa giản dị nhất của quẻ Tùy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư