Có những cái hư không tự nhiên mà hư. Nó hư từ từ, mỗi ngày một chút, cho tới khi không dùng được nữa. Và có những người biết nó hư từ lâu, nhưng cứ quét sơn lên trên, mong người khác không thấy.
Tôi nhớ một căn nhà cũ ở quê. Mái dột đã mấy mùa mưa. Chủ nhà không sửa mái. Ông mua sơn mới, quét tường cho đẹp. Khách tới chơi khen nhà đẹp. Nhưng mưa xuống, nước vẫn dột đúng chỗ cũ, chảy xuống đúng cái bàn ăn. Sơn đẹp không ngăn được nước dột. Muốn hết dột, phải leo lên mái mà lợp lại. Không có cách nào khác.
Đời người cũng vậy. Có những món nợ vay nóng, trả hoài không hết, vì cứ vay chỗ này trả chỗ kia. Có những thói quen xấu, biết là hại, mà cứ hẹn mai bỏ. Có những mối quan hệ trong nhà đã rạn từ lâu, mà ai cũng giả vờ như không có gì. Cứ che đi, cứ sơn lên, rồi một ngày nó đổ xuống, lúc đó sửa còn khó hơn gấp mười lần.
Sách Kinh Dịch có một quẻ nói về chuyện này: quẻ Cổ. Người xưa giảng chữ Cổ bằng một hình ảnh rất thật: cái đĩa đựng thức ăn để lâu, sinh dòi bọ. Cổ là hư nát, là đình đốn, hoại loạn. Trên thì ù lì, dưới thì nhắm mắt thuận theo, lâu ngày sinh ra hỏng hết. Lời Thoán của quẻ viết: Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên. Tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật. Tức là cái đã hư, dựng lại thì mới hanh thông, mới có lợi. Muốn dựng lại, phải tính trước ba ngày, tính sau ba ngày. Trước lo, sau liệu cho kỹ, rồi hãy làm.
Ý của quẻ Cổ không phải là chê cái cũ. Mà là dạy mình dám nhìn thẳng vào cái đã hư. Nhiều người sợ nhìn. Sợ thấy mình sai. Sợ thấy nhà mình có vấn đề. Sợ thấy món nợ lớn hơn mình tưởng. Nhưng không nhìn thì cái hư vẫn ở đó. Nó không tự biến mất vì mình không nhìn. Nó chỉ lớn thêm trong bóng tối.
Nhìn thẳng rồi thì làm gì. Sách dạy hai chữ: trước và sau. Trước khi sửa, tính cho kỹ: cái này hư ở đâu, hư từ bao giờ, sửa bằng cách nào, cần bao nhiêu thời gian và tiền bạc. Đừng sửa trong lúc nóng giận. Đừng đập bỏ hết trong một đêm. Sau khi sửa, cũng phải liệu: sửa rồi thì giữ thế nào, để nó không hư lại như cũ. Có người cai được rượu một tháng, rồi mừng quá, uống lại một bữa, rồi đâu lại vào đó. Đó là sửa mà không liệu sau. Sửa xong phải có cách giữ.
Quẻ Cổ cũng nói về chuyện trong nhà. Có những gia đình cha mẹ với con cái giận nhau mấy năm, không ai chịu nói trước. Ai cũng chờ người kia xin lỗi. Chờ mãi, tình cảm nguội dần. Muốn sửa, phải có một người chịu mở lời trước. Mở lời không phải là nhận hết lỗi về mình. Mở lời là nói: nhà mình đang có chuyện, mình cùng sửa đi. Một câu nói đó, nghe thì nhỏ, mà có khi cứu được cả một mái nhà.
Sửa cái hư cần can đảm. Can đảm để thừa nhận. Can đảm để bắt đầu. Can đảm để làm từng chút một, dù chậm. Có người nợ nần, bắt đầu bằng cách ghi ra hết các khoản nợ, rồi trả từng khoản nhỏ nhất trước. Có người sức khỏe xuống, bắt đầu bằng cách ngủ sớm hơn một tiếng, đi bộ mỗi sáng mười phút. Không có cách sửa nào thần kỳ trong một đêm. Chỉ có sửa từng ngày, rồi một ngày nhìn lại, thấy mình đã đi xa.
Cũng xin nói rõ một điều. Quẻ Cổ là lời dạy trong sách văn hóa cổ, kể lại để tham khảo và soi mình. Nó không phán rằng nhà ai, người nào gặp quẻ này thì sẽ thế này thế kia. Cái hư trong đời mỗi người mỗi khác. Cách sửa cũng mỗi người mỗi khác. Điều giống nhau chỉ là: muốn hết hư, phải dám nhìn, dám tính, dám làm.
Cái đĩa thức ăn để lâu sinh dòi, đổ đi thì tiếc, ăn vào thì bệnh. Cách duy nhất là dọn sạch, rửa sạch, nấu lại món mới. Đời người cũng vậy. Cái gì đã hư, đừng quét sơn che đi. Dọn nó đi, làm lại cho đàng hoàng. Làm lại bao giờ cũng mệt hơn giữ nguyên. Nhưng làm lại thì còn có ngày lành. Còn cứ che đi, thì cái hư ở mãi trong nhà, không đi đâu hết. Đó là ý nghĩa giản dị nhất của quẻ Cổ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư