Chú Ba hàng xóm nhà tôi làm ăn phá sản một lần, mất cả nhà cửa, phải đi làm thuê. Ai cũng tưởng chú sẽ gục, nhưng chú không gục. Chú nói: Mất thì làm lại, tay còn, sức còn, làm lại được. Chú đi làm thuê ban ngày, tối về học thêm nghề mới, ba năm sau mở lại được một cửa hàng nhỏ, làm ăn tuy không giàu như xưa, nhưng đủ sống, gia đình yên ổn. Tôi hỏi chú làm sao vượt qua được, chú nói: Lúc khó khăn nhất, tôi chỉ nghĩ một điều: nước chảy qua khe đá, đá không chặn được nước. Nước gặp đá thì lách qua, gặp hố thì đầy rồi tràn tiếp, cuối cùng vẫn ra tới biển. Người cũng vậy, gặp khó thì lách, đừng đâm đầu vào đá.
Trong Kinh Dịch có một quẻ nói đúng chuyện vượt qua hiểm nguy này: quẻ Khảm. Khảm nghĩa là hãm, là mắc kẹt, là nguy hiểm. Sách Dịch Kinh Đại Toàn giải rằng quẻ Khảm là một hào dương kẹt giữa hai hào âm, y như người bị kẹt trong chỗ hiểm. Vì thế Khảm cũng có nghĩa là nguy hiểm. Nhưng Khảm cũng là nước. Nước giữa dòng thời trong, y như một hào dương tinh toàn, thanh khiết ở giữa hai hào âm hai bên. Nghĩa là giữa chỗ hiểm, vẫn có một cái gì trong sạch, tinh khiết, không bị vẩn đục. Đó là hình ảnh đẹp nhất của quẻ Khảm: giữa nguy hiểm, lòng người vẫn có thể trong như nước giữa dòng.
Sách còn nói Khảm là do hào giữa của quẻ Kiền mà thành, như vậy Khảm là tinh hoa của trời, là đạo tâm. Con người sinh ra, ai cũng có tinh hoa của trời tàng ẩn trong xác thân, y như một hào dương quẻ Khảm kẹt giữa hai hào âm. Nghĩa là trong mỗi người, dù đang ở hoàn cảnh nào, cũng có một phần sáng, một phần tốt, không mất đi được. Người gặp khó mà vẫn giữ được lòng tốt, giữ được sự thành thật, thì phần sáng ấy còn nguyên. Người gặp khó mà đánh mất lòng tốt, làm điều xấu để thoát khó, thì phần sáng ấy bị vẩn đục, sau này khó lấy lại.
Thoán từ của quẻ nói: Hiểm nguy, sau, trước, chập chùng, có lòng thành, chỉ tâm mới hanh thông, đi thì có điều đáng khen. Nghĩa là hiểm nguy trùng trùng, trước sau đều có, nhưng nếu giữ được lòng thành, giữ được cái tâm cho thông suốt, thì vẫn đi qua được, và đi qua rồi còn được người ta khen. Chú Ba hàng xóm tôi vượt qua phá sản không phải vì chú có nhiều tiền, mà vì chú giữ được lòng thành: không lừa ai, không trốn nợ, làm lại từ đầu bằng sức mình. Người ta tin chú, giúp chú, vì họ thấy lòng chú còn trong. Lòng thành là thứ duy nhất không ai lấy mất được, mà cũng là thứ duy nhất đưa người ta qua được chỗ hiểm.
Nước dạy ta cách đi qua chỗ hiểm. Nước không tranh với đá, nước lách qua đá. Nước không sợ hố sâu, nước đầy hố rồi tràn tiếp. Nước không vội, nước cứ chảy, chảy mãi thì đá cũng mòn. Người gặp khó cũng vậy: đừng đâm đầu vào chỗ cứng, hãy lách qua, đi đường vòng, chậm một chút cũng được, miễn là vẫn đi. Có người gặp khó là nổi nóng, đập phá, làm liều, rồi khó càng thêm khó. Có người gặp khó thì bình tĩnh, xem chỗ nào lách được thì lách, chỗ nào phải chờ thì chờ, rồi từ từ cũng qua. Khác nhau không phải ở hoàn cảnh, mà ở cách đi qua hoàn cảnh.
Nhưng cũng phải nói thật: không phải cứ giữ lòng trong là mọi việc sẽ tốt đẹp ngay. Có những lúc hiểm nguy kéo dài, có những người tốt vẫn gặp chuyện không may. Quẻ Khảm không hứa rằng người tốt sẽ không gặp khó, mà chỉ nói rằng người giữ được lòng thành thì tâm mới hanh thông, tức là lòng mình không bị tắc, không bị vẩn đục. Tâm thông thì đầu óc mới sáng, mới nghĩ ra cách thoát. Tâm tắc thì đầu óc rối, càng nghĩ càng rối, càng làm càng sai. Cho nên, lúc khó khăn nhất, việc quan trọng nhất không phải là làm gì, mà là giữ cho lòng mình đừng rối, đừng đục. Lòng trong thì nước mới chảy được.
Quẻ Khảm dạy một điều giản dị: đời người ai cũng có lúc mắc kẹt, như hào dương kẹt giữa hai hào âm. Mắc kẹt không phải là hết đường, mà là lúc phải sống như nước: lách qua đá, đầy hố rồi tràn tiếp, chảy mãi không ngừng. Giữ lòng thành, giữ cái tâm cho trong, thì dù hiểm nguy chập chùng, vẫn có đường đi qua. Bài này nói theo tinh thần tham khảo văn hóa của Kinh Dịch, không phải lời phán về vận mệnh của riêng ai. Nếu hôm nay bạn đang ở trong chỗ hiểm, hãy nhớ hình ảnh nước giữa dòng: trong, lặng, mà vẫn chảy. Chảy mãi, rồi cũng ra tới biển.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư