Buổi sáng đầu mùa hạ, nắng mới lên. Bà cụ hàng xóm đem chiếu ra phơi ngoài sân, vừa phơi vừa nói: nắng này tốt, phơi gì cũng thơm. Mấy đứa nhỏ chạy ra sân chơi, da dẻ hồng lên dưới nắng. Chỉ một lúc sau, nắng gắt dần. Ai quên đội nón thì rát cả gáy. Cũng là nắng đó, mà nắng vừa thì nuôi cây, nắng gắt thì làm cây héo.
Quẻ Ly trong Kinh Dịch nói đúng chuyện này. Ly là lửa, là ánh sáng. Sách xưa viết về quẻ Ly như nắng đầu mùa hạ, đem ánh sáng xuống cho cỏ cây xanh tốt. Khí thế của một lực lượng đang lên, thay thế cho những gì đã lỗi thời. Người ta ví như vị hoàng thái tử lên nối ngôi vua, lòng tràn ngập bao lý tưởng tốt đẹp, hăng hái muốn làm điều mới. Nghe đã thấy sáng sủa, thấy có hy vọng.
Nhưng sách cũng dặn ngay một câu, xin nhắc nguyên lời: Ly là lửa, lửa rất cần nhưng nếu quá lạm sẽ thành hỏa tai. Ánh nắng đem nguồn sống cho cỏ cây, nhưng nếu nắng gắt sẽ làm sự sống héo hon. Cùng một ngọn lửa, dùng đúng thì sưởi ấm, nấu chín cơm, soi đường trong đêm. Dùng quá tay thì cháy nhà, cháy rừng. Cái khác nhau không nằm ở lửa, mà nằm ở tay người cầm lửa.
Trong đời thường, lửa của mỗi người là gì? Là nhiệt tình, là tham vọng, là cái sáng trong đầu mình. Có người vừa được cất nhắc lên làm trưởng nhóm, lòng đầy ý tưởng, muốn đổi hết mọi thứ trong một tuần. Tuần đầu ai cũng khen, tháng sau cả nhóm mệt nhoài. Có người vừa kiếm được món tiền đầu tiên, muốn nhân ba nhân bốn trong một tháng, vay thêm, liều thêm, rồi cháy túi. Lửa không xấu. Lửa chỉ xấu khi ta quên rằng lửa cần có chừng mực.
Quẻ Ly dạy ta giữ ánh sáng, chứ không dạy ta đốt hết mình. Người sáng suốt không phải người nói to nhất, làm nhanh nhất, mà là người biết soi rõ từng bước. Như ngọn đèn trong nhà: đèn sáng thì thấy đường, nhưng đèn để sát rèm thì cháy rèm. Muốn sáng lâu, phải để đèn đúng chỗ, xa vật dễ cháy, và biết khi nào nên vặn nhỏ lại.
Có một hình ảnh nữa trong quẻ Ly đáng để nhớ. Lửa muốn cháy thì phải có cái để bám vào, củi khô, dầu, nến. Lửa không tự đứng một mình được. Ánh sáng của một người cũng vậy, phải bám vào việc thật, người thật. Người khoe mình sáng mà không làm được việc gì cụ thể, thì như lửa đốt trên mặt nước, cháy một lúc rồi tắt. Người lặng lẽ làm việc tốt mỗi ngày, giúp được người này người kia, thì ánh sáng của họ bám chắc, càng ngày càng rõ.
Vậy nên, khi thấy mình đang ở thế lên, đang có lửa trong người, hãy mừng, nhưng mừng có chừng. Hãy tự hỏi ba câu. Thứ nhất, việc mình làm có nuôi được ai không, hay chỉ làm mình nóng lên. Thứ hai, mình có đang đốt quá nhanh không, ngủ đủ không, ăn đủ không, người nhà có còn vui không. Thứ ba, nếu ngày mai lửa tắt, còn lại gì trong tay mình: một căn nhà đã xây xong, hay chỉ một đống tro tàn.
Nắng đầu mùa là món quà. Người biết dùng nắng thì phơi được chiếu thơm, phơi được lúa vàng, phơi được quần áo cho con. Người tham nắng thì phơi đến cháy cả chiếu. Quẻ Ly không bảo ta sợ lửa. Quẻ Ly bảo ta làm chủ ngọn lửa của mình. Sáng vừa đủ, ấm vừa đủ, bền vừa đủ. Thế là đủ cho một đời sống tốt đẹp.
Còn một chỗ nữa mà lửa hay cháy quá tay, đó là lời nói. Có người nói một câu nóng, cả nhà mất vui cả tuần. Có người nhắn một tin lúc đang giận, sáng mai đọc lại chỉ muốn thu hồi mà không kịp. Lời nói cũng là lửa: nói đúng lúc thì sưởi ấm lòng người, nói lúc đang nóng thì đốt cháy tình cảm. Người giữ được lửa trong miệng mình là người giữ được cả nhà êm ấm. Trước khi nói một câu nặng, hãy uống một ngụm nước, hít một hơi sâu, rồi hãy nói. Ngọn lửa nhỏ lại một chút, mà nhà thì còn nguyên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư