Có những lúc đời dồn mình vào góc. Mất việc, nợ nần, làm ăn thua lỗ, bệnh tật kéo dài. Sáng mở mắt ra đã thấy lo. Tối nằm xuống vẫn thấy lo. Mình làm gì cũng không xong, tính gì cũng không ra. Người ta gọi đó là lúc khốn cùng. Quẻ Khốn trong Kinh Dịch nói về chính lúc này. Sách ví như cây bị hãm trong chậu. Cây vẫn là cây, rễ vẫn còn, nhưng chậu chật quá, không lớn lên được.
Trong cuốn 64 Quẻ Dịch, quẻ Khốn mở đầu bằng lời Mạnh Tử: "Trời sắp trao trách nhiệm lớn cho người đó nên bắt người đó phải khổ cực." Sách kể chuyện Việt Vương Câu Tiễn thất trận, sang làm mã phu cho vua Ngô, nằm trên giường toàn bằng củi gai, treo mật đắng ở đầu giường, mỗi sáng đều nếm chất đắng. Khổ như vậy, nhưng ông không bỏ chí. Sách dặn: "Cái quan trọng của thời kỳ này là sự thử thách chí lớn, nếu chịu trăm ngàn tân khổ mà không giữ được tiết tháo, không kiên trì lòng tin vào công cuộc mình theo đuổi thì coi như cây đã chết khô." Cây hãm trong chậu, chết hay sống, không phải do chậu. Mà do rễ còn hay không.
Khốn không phải là hết. Khốn là thử thách. Nhưng trước khi trách trời, mình phải hỏi thật lòng: cái khốn này do hoàn cảnh, hay do mình? Có người khốn vì tai nạn, vì bệnh tật, vì thời thế đổi thay, mình không làm gì sai mà vẫn khốn. Người đó chỉ cần giữ mình, chờ qua cơn. Có người khốn vì mình tiêu xài quá tay, vay mượn quá sức, làm ăn liều lĩnh. Người đó phải sửa mình trước, rồi mới mong hết khốn. Khốn vì hoàn cảnh thì giữ lòng. Khốn vì mình sai thì sửa mình. Nhầm hai thứ này, mình loay hoay mãi không ra.
Vậy trong lúc khốn, mình làm gì? Ba việc nhỏ thôi, nhưng phải làm đều. Một là giữ tiết tháo. Đừng vì khốn mà làm bậy để thoát khốn. Lừa người, quỵt nợ, bán rẻ lương tâm, thoát được hôm nay, mai sau trả giá gấp mười. Người giữ được mình trong lúc khốn, khi qua cơn, người ta nể. Hai là giữ một việc nhỏ làm đều mỗi ngày. Khốn làm người ta buông xuôi. Buông xuôi là chết. Mỗi ngày làm một việc nhỏ cho ra việc: dọn nhà, học thêm một nghề, gặp một người, gọi một cuộc điện thoại tìm việc. Việc nhỏ làm đều, lòng mình không rệu rã. Ba là đừng ngại nhờ người giúp đúng lúc. Khốn không phải là nhục. Nhờ vả đúng người, đúng lúc, là biết mình đang ở đâu. Người ta giúp mình hôm nay, mai này mình giúp lại người ta.
Cây bị hãm trong chậu, rễ còn thì chưa chết. Hết khốn, người ta sẽ sang chậu lớn hơn, cây lại lớn. Quẻ Khốn không hứa khổ cực sẽ hết ngay. Nó chỉ nói một điều: khổ cực là thử thách, không phải là án tử. Giữ được rễ, mình còn sống. Sống qua được lúc khốn, mình sẽ thấy mình cứng hơn xưa nhiều lắm.
Khốn còn là lúc mình nhìn rõ ai là bạn thật. Lúc mình giàu, ai cũng tới. Lúc mình khốn, người còn ở lại mới là người thương mình thật. Có một chị chủ quán ăn, thời buổi khó khăn kéo dài, quán phải đóng cửa, nợ chồng chất. Chị tưởng mình mất hết. Nhưng có người bạn cũ cho chị mượn vốn nhỏ, không lấy lãi, bảo chị bán online từng phần cơm. Có khách quen ngày nào cũng đặt cơm, còn giới thiệu thêm bạn bè. Ba năm sau chị mở lại quán, nhỏ hơn xưa, nhưng vững hơn xưa. Chị bảo: lúc khốn, mình mới biết mình còn nhiều người thương hơn mình tưởng. Khốn không lấy hết của mình. Khốn chỉ lấy đi những thứ không thật. Tiền mất, danh mất, nhưng tay nghề còn, chữ tín còn, người thương mình còn, thì mình làm lại được. Người khốn mà còn giữ được một việc nhỏ làm đều, một người tin mình, một lòng ngay thẳng, thì khốn chỉ là một chặng đường. Đi qua được, mình sẽ cứng hơn xưa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư