Chị Lan bán hàng ngoài chợ. Tháng nào ế, chị cũng ngồi tính lại. Tiền nhà, tiền học cho con, tiền hàng, tiền điện nước. Tính tới tính lui, chị thấy mình phải bớt đi một khoản. Chị bớt tiền ăn sáng của mình. Thay vì ăn tô phở hai mươi lăm nghìn, chị ăn ổ bánh mì mười nghìn. Số tiền dư ra, chị để dành đóng học cho con.
Có người hỏi chị: "Sao không bớt tiền khác, mà bớt ngay bữa ăn của mình?" Chị cười: "Bớt ở mình thì mình biết. Bớt ở con thì con nó thiệt."
Kinh Dịch có quẻ Tổn, nói đúng chuyện của chị Lan. Tổn nghĩa là bớt, là hao, là làm vơi đi. Sách giải quẻ này bằng một câu ngắn: Tổn dưới, ích trên. Bớt ở dưới, thêm ở trên. Lấy của người dưới mà cung phụng người trên. Nghe thì có vẻ thiệt thòi. Nhưng sách nói tiếp: cái gì cũng phải tùy thời.
Tùy thời là sao? Là bớt cũng phải đúng lúc, đúng chỗ, đúng mức. Có lúc đáng bớt thì bớt. Có lúc đáng thêm thì thêm. Khi dư dả mới nên bớt, khi thiếu thốn thì nên thêm. Sách viết: khi doanh mới nên tổn, khi hư thời nên ích. Lúc còn đầy thì bớt một chút không sao. Lúc đã cạn thì phải bồi vào, chứ đừng bớt nữa.
Nhiều người hiểu lầm chữ Tổn, tưởng Tổn là mất. Không phải. Tổn là đắp đổi. Như cái ao bên này đầy, múc qua bên kia đang cạn. Nước vẫn còn đó, chỉ là chảy từ chỗ thừa sang chỗ thiếu. Chị Lan bớt bữa sáng của mình, tiền đó thành tiền học của con. Không mất đi đâu. Nó đổi chỗ. Và đổi sang chỗ cần hơn.
Trong quẻ Tổn còn có một lời dạy rất thực. Đại Tượng Truyện nói: người quân tử xem quẻ Tổn mà biết kiềm cơn giận, ngăn ham muốn. Nghe thì lạ. Bớt tiền thì liên quan gì tới bớt giận? Nhưng nghĩ kỹ thì liên quan lắm. Giận cũng là một thứ thừa. Ham muốn cũng là một thứ thừa. Người hay giận là người để cơn giận tràn ra ngoài, làm hỏng việc. Người ham muốn nhiều là người để lòng tham tràn ra ngoài, làm khổ mình khổ người.
Bớt giận không có nghĩa là nuốt giận vào trong rồi ôm hận. Bớt giận là dừng lại một nhịp trước khi nói. Có người chọc mình, mình muốn chửi ngay. Dừng một nhịp. Hỏi mình: nói ra câu này thì được gì? Thường là không được gì, ngoài việc làm mọi chuyện tệ hơn. Cái nhịp dừng đó chính là Tổn. Bớt một câu nặng, thêm một chút yên cho nhà.
Bớt ham muốn cũng vậy. Muốn mua cái điện thoại mới trong khi cái cũ còn dùng tốt, đó là ham muốn thừa. Bớt nó đi, tiền đó thành tiền học cho con, thành tiền thuốc cho cha mẹ. Không phải khổ hạnh. Chỉ là đổi chỗ cho đồng tiền, từ chỗ không cần sang chỗ cần.
Nhưng Tổn cũng có giới hạn. Sách nhắc: ngay đến chuyện bắt dân đóng góp, cũng phải có thời. Nghĩa là người trên mà cứ bớt mãi ở dưới, lấy mãi của dưới, thì dưới sẽ kiệt. Trong nhà cũng vậy. Một người cứ hy sinh mãi, nhịn mãi, bớt mãi cho người khác, tới lúc kiệt sức thì không còn gì để cho nữa. Tổn đúng thời là tốt. Tổn quá thời là hại.
Cho nên người khôn biết hai chiều của quẻ Tổn. Lúc dư thì bớt ở mình, thêm cho người. Lúc cạn thì phải biết thêm cho mình. Chị Lan bớt bữa sáng, nhưng chị không bớt giấc ngủ, không bớt thuốc men khi ốm. Chị biết cái nào bớt được, cái nào không. Đó là trí tuệ của người biết tùy thời.
Có người hỏi: vậy cứ bớt hoài thì mình được gì? Sách trả lời bằng một câu trong quẻ: "Thập bằng chi qui, phất khắc vi." Nghĩa là mười bè bạn cùng góp lại, chẳng có gì là trái. Bớt một chút, góp lại với nhau, thành cái lớn. Một người bớt bữa sáng thì nhỏ. Mười người trong chợ cùng bớt một chút để giúp một người gặp nạn, thì thành cái lớn. Tổn của một người, thành Ích của cả xóm.
Đây là cách người xưa đọc quẻ Tổn, để tham khảo trong đời sống, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh. Quẻ chỉ nhắc một điều giản dị: đời là đắp đổi. Bớt ở chỗ thừa, thêm vào chỗ thiếu. Bớt một chút ở mình, thêm một chút cho người. Vậy là đủ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư