🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Hào sơ, hào thượng: đầu và cuối của một việc

Kinh Dịch trong đời sống · 6 phút đọc

Một việc trong đời cũng như một cái đỉnh đồng ngày xưa. Cái đỉnh có chân, có mình, có tai, có nắp. Chân ở dưới cùng. Nắp ở trên cùng. Mỗi bộ phận một việc. Sách xưa khi giảng về quẻ Đỉnh đã nói rõ: hào đầu là chân đỉnh, ba hào giữa là mình đỉnh, hào năm là tai đỉnh, hào cuối là nắp đỉnh. Một quẻ sáu hào, mà mỗi hào một vị trí, một trách nhiệm.

Trong Kinh Dịch, sáu hào đi từ dưới lên trên. Hào đầu tiên gọi là hào sơ. Hào cuối cùng gọi là hào thượng. Sơ là mới bắt đầu. Thượng là đã đến chót. Giữa hai đầu ấy là cả một đời người, cả một việc lớn.

Sách bàn về binh pháp xưa có nhắc một lời của quẻ Sư, là quẻ nói về việc đem quân. Hào sơ nói: quân ra phải có luật. Lấy phép mà xét mọi người cho đều. Hào hai nói: hành quân giữ mực trung, được trời yêu mến, lấy thưởng mà khuyến khích binh sĩ. Mới ra quân đã phải có luật. Ra quân rồi mới tính chuyện thưởng. Thứ tự ấy không đảo được.

Đem vào đời thường, hào sơ là lúc mình bắt đầu một việc. Mở một quán nhỏ. Cưới một người. Nhận một việc mới. Nuôi một đứa con. Lúc bắt đầu, cái cần nhất không phải là tài giỏi. Mà là luật. Luật ở đây là quy tắc mình tự đặt ra cho mình. Mỗi ngày dậy mấy giờ. Tiền vào tiền ra ghi ra sao. Giận nhau thì nói thế nào, không nói thế nào. Người ta hay coi thường lúc bắt đầu. Vì lúc bắt đầu việc còn nhỏ, sai một chút cũng chưa thấy gì. Nhưng cái sai lúc đầu, càng về sau càng lớn. Như cái chân đỉnh đặt lệch, thì cả cái đỉnh sẽ nghiêng.

Hào thượng thì khác. Đó là lúc việc đã đi đến cuối. Người đã lên đến chức cao nhất. Tiền đã kiếm được nhiều nhất. Danh đã có đủ. Lúc ấy, cái cần nhất không phải là tiến thêm. Mà là biết giữ. Cái nắp đỉnh ở trên cùng, chỉ cần đậy cho khít. Đừng để đổ. Nhiều người làm được việc lớn, mà hỏng ở đoạn cuối. Vì lúc cuối họ vẫn làm như lúc đầu: hăng, liều, muốn thêm nữa. Họ quên rằng hào thượng đã khác hào sơ. Đầu thì phải lập luật. Cuối thì phải giữ luật.

Có một ông chủ tiệm vàng kể: lúc mới mở tiệm, ông nghèo, ông cẩn thận từng đồng. Hai mươi năm sau, tiệm lớn, ông lại bắt đầu ẩu. Cho người ta nợ, không ghi sổ, tin miệng. Rồi một vụ nợ xấu, tiệm suýt sập. Ông nói: lúc đầu tôi giữ luật vì tôi sợ nghèo. Lúc cuối tôi bỏ luật vì tôi tưởng mình giàu rồi. Thật ra luật không phải để giữ lúc nghèo. Luật là để giữ cả lúc giàu.

Cho nên người xưa xếp sáu hào từ sơ đến thượng, là để nhắc mình: mỗi đoạn đời có một việc phải làm. Lúc đầu, lo đặt nền cho chắc. Lúc giữa, lo đi cho đều, cho đúng mực. Lúc cuối, lo giữ cho khít, đừng để đổ. Đừng đem cái hăng của lúc đầu ra dùng ở lúc cuối. Cũng đừng đem cái dè dặt của lúc cuối ra dùng ở lúc đầu. Lúc đầu mà dè dặt quá, việc không cất lên được. Lúc cuối mà hăng quá, việc đổ lúc nào không hay.

Một người cha dạy con đi học cũng vậy. Lúc con mới vào lớp một, cha phải đặt luật: mỗi tối học một giờ, không điện thoại. Đó là hào sơ. Đến khi con lên đại học, cha không cần đặt luật nữa. Cha chỉ cần giữ một điều: con có sai thì nhà vẫn là chỗ để về. Đó là hào thượng. Hai việc khác nhau. Nhưng đều là việc của người cha.

Nếu hôm nay bạn đang bắt đầu một việc, hãy hỏi: luật của mình là gì? Viết ra ba điều không được phá, dù bận, dù mệt, dù vui. Ba điều ấy là chân đỉnh của bạn. Nếu hôm nay bạn đang ở cuối một việc, hãy hỏi: mình đã giữ được cái nắp chưa? Có điều gì mình đang làm ẩu vì tưởng đã chắc rồi không? Trả lời thật hai câu ấy, thì đầu và cuối của việc đều yên.

Một quẻ có sáu hào. Một việc có đầu và cuối. Hiểu được đầu thì bắt đầu cho đúng. Hiểu được cuối thì kết thúc cho lành. Còn đoạn giữa, cứ đi từng bước một, đúng mực, đúng luật, thì tự nó sẽ tới.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập 1 — trang 88
• Tôn Ngô Binh Pháp — trang 155
• Bốc Phệ Cách Ngôn — trang 4, 5
Bài liên quanNội quái, ngoại quái: việc trong nhà, việc ngoài đờiThời và vị: đúng lúc, đúng chỗ trong Kinh DịchQuẻ Khiêm: càng giỏi càng cúi đầu, càng bền