🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Thời và vị: đúng lúc, đúng chỗ trong Kinh Dịch

Kinh Dịch trong đời sống · 6 phút đọc

Có hai người cùng mở một quán cà phê, cùng một con phố, cùng một số vốn. Một người đông khách. Một người vắng. Người ta hỏi nhau: tại sao? Câu trả lời thường là: người này giỏi, người kia dở. Nhưng sách xưa nói khác. Sách nói: tất cả cái tốt cái xấu, kỳ thật đều do hai chữ Thời và Vị mà ra.

Thời là thời gian. Vị là vị trí. Là chỗ đứng. Là lúc làm và nơi làm. Một việc làm đúng lúc, đúng chỗ thì tốt. Làm sai lúc, sai chỗ thì xấu. Không phải vì việc ấy tự nó tốt hay xấu. Mà vì nó có hợp với lúc ấy, chỗ ấy hay không.

Sách xưa giảng rất kỹ: âm tự nó đâu phải luôn xấu, dương tự nó đâu phải luôn tốt. Trong sáu hào của một quẻ, hào nào được đắc vị, đương vị thì tốt. Hào nào thất vị, bất đương vị thì xấu. Cả sáu mươi bốn quẻ, thánh nhân luận tốt xấu đều căn cứ vào hai chữ Thời và Vị. Không có gì tự nó luôn luôn tốt. Cũng không có gì tự nó luôn luôn xấu.

Đem vào đời thường, cái lý này sáng như ban ngày.

Một câu nói thẳng. Nói với bạn thân lúc hai người ngồi riêng, thì là chân thành. Nói trước mặt đông người, lúc người ta đang mất mặt, thì là ác ý. Cùng một câu nói. Khác nhau ở thời và vị.

Một người xin nghỉ việc để khởi nghiệp. Lúc thị trường đang lên, tiền tiết kiệm đủ sống một năm, vợ chồng đồng lòng, thì đó là quyết định đúng. Lúc nợ còn đầy, con còn nhỏ, vợ chồng đang lục đục, thì cùng một quyết định ấy lại là liều lĩnh. Việc không đổi. Thời và vị đã đổi.

Một đứa trẻ nghịch ngợm. Lúc nó năm tuổi, nghịch là khỏe, là thông minh. Lúc nó mười lăm tuổi, vẫn nghịch kiểu ấy, thì thành phá phách. Không phải đứa trẻ đổi tính. Mà là thời của nó đã đổi. Cái đúng ở tuổi này, có thể sai ở tuổi khác.

Sách xưa còn nói một câu rất mạnh: toàn bộ sách Chu Dịch, có thể tóm lại trong một chữ, là chữ Thời. Chỉ một chữ thôi. Vì sao? Vì mọi biến đổi trong đời đều bắt đầu từ việc thời đổi, vị đổi. Con người cũng vậy, chỉ có một động một tịnh. Nhưng vì thời và vị không đồng nhau, mới sinh ra vô số đạo lý khác nhau. Sở dĩ gọi là dịch, chính vì thế.

Hiểu được hai chữ này, người ta bớt trách mình, bớt trách người. Mình thất bại một việc, không có nghĩa là mình dở. Có thể chỉ là mình làm sai lúc, sai chỗ. Một người bán hàng giỏi, đem ra bán ở chợ vắng thì cũng ế. Một người hiền lành, đem đặt vào chỗ phải tranh giành từng ngày thì cũng thành gai góc. Không phải người đổi. Mà là vị đổi.

Vậy làm sao để biết thời và vị của mình? Có ba câu hỏi nhỏ, hỏi trước mỗi việc lớn.

Câu một: bây giờ có phải lúc làm việc này không? Tiền đã đủ chưa, sức đã đủ chưa, người nhà đã đồng lòng chưa? Nếu chưa, thì chờ. Chờ không phải là thua. Chờ là giữ thời.

Câu hai: mình có đang đứng đúng chỗ không? Việc này có hợp với khả năng mình, với hoàn cảnh mình, với con người mình không? Nếu không, thì đổi chỗ. Đổi chỗ không phải là bỏ cuộc. Đổi chỗ là giữ vị.

Câu ba: nếu làm bây giờ, ở đây, thì cái giá phải trả là gì? Có đáng không? Câu này quan trọng nhất. Vì nhiều người chỉ hỏi có làm được không, mà quên hỏi có nên làm không. Làm được mà không nên, thì vẫn là sai thời sai vị.

Một ông nông dân ở quê kể: ngày xưa ông trồng lúa theo lịch của làng, ai cũng trồng cùng một vụ. Năm nào giá thấp, cả làng cùng thấp. Sau ông đổi. Ông trồng rau trái vụ. Lúc người ta không có rau, ông có. Lúc người ta có rau, ông nghỉ. Ông nói: tôi không giỏi hơn ai. Tôi chỉ trồng đúng lúc, bán đúng chỗ. Nghe đơn giản. Mà đó là cả quyển Dịch nằm trong một câu nói.

Đời người cũng vậy. Không cần làm mọi việc. Chỉ cần làm đúng việc, đúng lúc, đúng chỗ. Thời tới thì tiến. Thời chưa tới thì giữ. Vị đúng thì ở. Vị sai thì đi. Hiểu được hai chữ Thời và Vị, thì không còn chuyện tốt xấu tuyệt đối. Chỉ còn chuyện hợp hay không hợp. Và khi đã hợp, việc nhỏ cũng thành việc lớn.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Dịch Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — trang 24, 27
Bài liên quanQuẻ Khiêm: càng giỏi càng cúi đầu, càng bềnQuẻ Tụng: thắng một vụ kiện, thua một đời ngườiQuẻ Sư: làm sếp trước hết phải có kỷ luật