Có hai thứ việc trong một đời người. Việc trong nhà và việc ngoài đời. Việc trong nhà là cơm nước, con cái, cha mẹ, vợ chồng. Việc ngoài đời là làm ăn, bạn bè, danh tiếng, chuyện thiên hạ. Hai thứ ấy cứ tưởng riêng nhau. Thật ra chúng dính nhau như hai nửa của một quẻ.
Trong sách xưa bàn về cách lập quẻ, người ta gieo ba lần thì được ba vạch dưới, gọi là nội quái. Gieo thêm ba lần nữa thì được ba vạch trên, gọi là ngoại quái. Nội là trong. Ngoại là ngoài. Sáu vạch ghép lại thành một quẻ. Nội quái là gốc. Ngoại quái là ngọn. Không có nội thì không có quẻ. Không có ngoại thì quẻ không thành hình.
Nói cho dễ hiểu, nội quái là cái đang diễn ra trong nhà mình. Ngoại quái là cái đang diễn ra ngoài xã hội. Một người đi làm về, mặt mày cau có. Sếp mắng ở công ty, đó là ngoại quái. Về nhà, anh ta quát con, đó là nội quái bị lây. Rồi đứa con khóc, vợ buồn, cả nhà nặng nề. Sáng hôm sau, anh ta đi làm với cái mặt nặng nề ấy. Ngoại quái lại xấu thêm. Trong và ngoài cứ đẩy nhau như vậy.
Sách xưa còn nói kỹ hơn: trong một quẻ, ba hào trong là nơi mình đứng, ba hào ngoài là nơi việc đến. Người ta gọi chỗ mình đứng là thể, chỗ việc đến là dụng. Thể là mình. Dụng là việc. Muốn biết một việc lành hay dữ, phải xem thể với dụng sinh nhau hay khắc nhau. Thể sinh dụng thì mình phải cho đi nhiều. Dụng sinh thể thì việc nuôi lại mình. Hai bên hòa nhau thì tốt. Hai bên khắc nhau thì mệt.
Đem vào đời thường, cái lý này rất gần. Một người cha đi làm kiếm tiền nuôi nhà. Tiền là dụng. Nhà là thể. Nếu việc làm nuôi được nhà, thì dụng sinh thể, nhà yên. Nếu việc làm bào mòn nhà, cha đi sớm về khuya, con không gặp mặt cha, vợ chồng không nói chuyện, thì dụng khắc thể. Tiền có nhiều, nhà vẫn rỗng. Lúc ấy, người khôn sẽ xem lại: có phải mình đang để ngoại quái ăn mất nội quái không?
Ngược lại cũng có. Có người lo việc nhà quá, không dám ra ngoài. Sợ người ta chê, sợ thất bại, sợ mất mặt. Nội quái thì êm, mà ngoại quái thì trống. Lâu ngày, nhà cũng chật. Vì nhà cần tiền, cần quan hệ, cần gió mới từ bên ngoài. Nội mà không có ngoại, thì như cái nhà đóng kín cửa. Ở trong thì an toàn, mà ngột ngạt.
Cho nên người xưa không dạy bỏ trong theo ngoài, cũng không dạy bỏ ngoài giữ trong. Họ dạy xem cả hai. Nội quái ba vạch, ngoại quái ba vạch, cân nhau mới thành một quẻ. Đời người cũng vậy. Việc trong nhà và việc ngoài đời, phải cân nhau mới thành một đời.
Làm sao để cân? Có một cách nhỏ mà ai cũng làm được. Mỗi tối, trước khi ngủ, hỏi mình hai câu. Câu một: hôm nay trong nhà mình có chuyện gì chưa yên? Câu hai: hôm nay ngoài đời mình có chuyện gì chưa xong? Trả lời thật lòng, không giấu. Nếu trong nhà chưa yên, thì ngày mai bớt một việc ngoài đời lại, dành một buổi cho nhà. Nếu ngoài đời chưa xong, thì đừng đem nó về nhà mà trút lên vợ con. Để nó ở cửa. Sáng mai ra cửa, cầm nó đi tiếp.
Có một bà mẹ bán hàng ở chợ kể: hồi con còn nhỏ, bà hay mang chuyện chợ về nhà. Khách chê, bà về mắng con. Con khóc, bà lại hối hận. Sau bà đổi. Bà đặt một cái ghế ở đầu hẻm. Đi chợ về, bà ngồi đó mười phút. Chuyện chợ để lại ở ghế. Về đến nhà, bà chỉ còn là mẹ. Bà nói: cái ghế ấy là ranh giới giữa nội quái với ngoại quái của tôi. Nghe buồn cười. Mà cả nhà bà yên từ đó.
Một quẻ có nội có ngoại. Một đời có trong có ngoài. Hiểu được chỗ nào là trong, chỗ nào là ngoài, thì biết việc nào phải sửa ở đâu. Nhà chưa yên thì đừng vội sửa ngoài đời. Ngoài đời chưa xong thì đừng vội đổ lỗi cho nhà. Sửa đúng chỗ, quẻ sẽ thuận. Sửa đúng chỗ, đời sẽ yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư