Hai nhà hàng xóm cãi nhau vì một bờ rào. Chuyện bắt đầu rất nhỏ. Cây cột rào lệch qua đất bên này chừng một gang tay. Bên này nói, đất nhà tôi. Bên kia nói, rào dựng từ thời cha ông, cứ để vậy. Nói qua nói lại, không ai chịu ai. Rồi thuê người đo đất. Rồi nhờ người hòa giải. Rồi ra tới tòa.
Vụ kiện kéo dài hai năm. Tiền thuê luật sư, tiền đi lại, tiền mất ăn mất ngủ, cộng lại đủ xây lại cả cái hàng rào mấy chục lần. Cuối cùng, tòa xử bên này thắng. Nhưng hai nhà từ đó không nhìn mặt nhau nữa. Con cháu hai bên gặp nhau ngoài đường cũng quay đi. Thắng một vụ kiện, thua một đời hàng xóm.
Kinh Dịch có một quẻ nói đúng chuyện này. Đó là quẻ Tụng. Trong sách xưa, quẻ Tụng có nghĩa là kiện tụng, tranh biện, bế tắc, chống đối, cạnh tranh. Nghe tên quẻ thôi đã thấy mệt. Vì tụng là cãi nhau cho ra lẽ. Mà cãi nhau thì ít khi có người thật sự thắng.
Sách xếp quẻ Tụng ngay sau quẻ Mông và quẻ Nhu. Mông là dốt nát, chưa hiểu rõ. Nhu là chờ đợi, chưa tới lúc. Người xưa đặt thứ tự như vậy có ý riêng. Tranh chấp thường bắt đầu từ chỗ chưa hiểu nhau. Mình chưa hiểu ý người ta, người ta chưa hiểu ý mình. Rồi nóng vội, muốn phân thắng thua ngay. Thế là thành kiện tụng.
Nghĩ lại chuyện bờ rào thì đúng vậy. Nếu lúc đầu, hai bên ngồi lại với nhau, đo đạc cho rõ, hỏi nhau một câu đàng hoàng, thì chuyện đã xong trong một buổi chiều. Nhưng vì ai cũng cho mình đúng, ai cũng sợ mình thiệt, nên chuyện nhỏ thành chuyện lớn. Cái thiệt lớn nhất không phải là gang đất. Mà là tình làng nghĩa xóm mất đi, không mua lại được.
Trong làm ăn cũng vậy. Hai đối tác làm chung, tới lúc chia lời thì cãi nhau. Ai cũng kể công mình nhiều hơn. Ai cũng sợ mình thiệt. Đem nhau ra tòa, công ty tan, cả hai cùng mất việc làm ăn. Trong khi nếu chịu ngồi lại, chia lại cho công bằng, thì cả hai vẫn còn đường làm ăn với nhau. Cái mất khi kiện tụng không chỉ là tiền. Mà là mối quan hệ, là uy tín, là thời gian.
Quẻ Tụng không cấm người ta đòi lẽ phải. Có những chuyện bắt buộc phải làm cho rõ. Bị lừa gạt, bị chèn ép, bị lấy mất thứ thuộc về mình, thì phải lên tiếng. Nhưng quẻ này nhắc ta một điều. Trước khi đưa nhau ra chỗ tranh cãi, hãy hỏi mình ba câu. Mình đã hiểu rõ sự việc chưa. Mình đã nói chuyện đàng hoàng với người ta chưa. Và cái mình giành được có đáng với cái mình sẽ mất không.
Nhiều người thắng kiện mà vẫn khổ. Vì trong lúc kiện, họ sống trong giận dữ. Ăn không ngon, ngủ không yên. Đầu óc lúc nào cũng nghĩ tới chuyện thắng thua. Thắng rồi, giận vẫn còn đó. Vì người ta không chỉ muốn thắng. Người ta muốn người kia phải nhận là mình sai. Mà đời ít khi cho ta cái đó.
Cho nên người xưa dạy, gặp chuyện tranh chấp thì nên tìm đường hòa trước. Hòa không phải là chịu thua. Hòa là chọn cái lợi lớn hơn. Một gang đất đổi lấy hai mươi năm hàng xóm yên lành, có đáng không. Một chút tiền đổi lấy một mối làm ăn lâu dài, có đáng không. Tính như vậy thì nhiều vụ kiện không cần xảy ra.
Trong nhà cũng thế. Vợ chồng cãi nhau, anh em tranh nhau miếng đất của cha mẹ để lại. Ra tòa, chia được đất, mất tình thân. Cha mẹ dưới suối vàng có vui không. Đất thì còn đó, mà anh em không còn nhìn nhau. Đó là cái giá của chữ tụng. Đắt lắm.
Tất nhiên, có lúc hòa không được. Người ta cố tình lấn tới, nói mãi không nghe. Lúc đó, phải nhờ tới luật pháp. Nhưng đó nên là bước cuối cùng, không phải bước đầu tiên. Người khôn là người thử mọi cách hòa giải trước, rồi mới tính tới chuyện tranh tụng. Người dại là người vừa có chuyện đã muốn kiện ngay.
Học quẻ Tụng là học cách dừng lại trước khi mọi chuyện đi quá xa. Khi thấy mình đang nổi giận, đang muốn hơn thua, hãy nhớ tới hình ảnh hai nhà hàng xóm với bờ rào lệch một gang tay. Thắng một vụ kiện, thua một đời người. Cái giá đó, có đáng không. Nếu câu trả lời là không, thì ngồi xuống, nói chuyện với nhau. Một buổi chiều nói chuyện đàng hoàng, có khi cứu được hai mươi năm yên lành.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư