Có một anh thanh niên đến hỏi: thầy ơi, con nghe nói có định nghiệp và bất định nghiệp. Định nghiệp là nghiệp đã định rồi, không đổi được. Bất định nghiệp là nghiệp chưa định, đổi được. Vậy phần nào của đời con là định, phần nào là bất định? Con còn đổi được bao nhiêu?
Câu hỏi này rất hay. Vì nó chạm vào nỗi lo lớn nhất của con người: đời mình có bao nhiêu phần là do mình quyết định, bao nhiêu phần là đã an bài?
Trong sách Bước đầu học Phật, bài về nghiệp báo, Hòa thượng Thích Thanh Từ giải thích: nghiệp có nghiệp thiện, nghiệp ác, định nghiệp, bất định nghiệp. Định nghiệp là hành động hoặc lành hoặc dữ có cộng tác với ý thức tạo thành nghiệp quyết định. Bất định nghiệp là hành động hoặc lành hoặc dữ không cộng tác với ý thức nên thành nghiệp không quyết định.
Nghĩa là cùng một hành động, nhưng làm có ý thức, có chủ ý, có tính toán, thì thành định nghiệp, khó đổi. Làm vô ý, không có chủ tâm, làm trong lúc không biết, thì thành bất định nghiệp, dễ đổi. Cái quyết định định hay bất định không phải là hành động, mà là cái tâm đằng sau hành động.
Trong sách Phật Học Cơ Bản, bài về nhân quả, có giải thích thêm: ba thời nhân quả, hiện báo, sinh báo, hậu báo, vì có một thời gian tương đối ổn định, có khoảng cách, do đó chúng được xếp vào loại định nghiệp. Cũng có trường hợp do các nhân duyên trung gian can thiệp mạnh vào làm cho nghiệp quả trở nên khó xác định về thời gian và chủng loại. Trong trường hợp này, chúng được gọi là bất định nghiệp.
Nghĩa là nhân quả có thời gian ổn định thì gọi là định nghiệp. Ví dụ: tuổi nhỏ lo học hành chăm chỉ, lớn lên trở thành người có tri thức. Học là nhân, thành tài là quả, thời gian ổn định, nên gọi là định nghiệp. Còn nhân quả bị các duyên can thiệp mạnh, thời gian và kết quả khó xác định, thì gọi là bất định nghiệp.
Trong một bài khác của sách Phật Học Cơ Bản, về nghiệp, có viết: nghiệp là hành động có tác ý, bắt nguồn từ những tạo tác của tâm, thông qua thân, miệng và ý. Một hành động nếu không phát sinh từ tâm thì không thể gọi là nghiệp. Điều này có nghĩa là gốc của nghiệp là tâm. Tâm đổi thì nghiệp đổi. Định nghiệp cũng từ tâm mà ra, bất định nghiệp cũng từ tâm mà ra.
Trong sách Muôn Kiếp Nhân Sinh, có câu: người hiểu biết luật vũ trụ phải biết chấp nhận mọi sự, tốt cũng như xấu, giàu cũng như nghèo, may cũng như rủi, nếu cần thì phải sẵn sàng biết chuyển nghiệp, làm điều lành tránh điều dữ, định mệnh dù thế nào rồi cũng có thể thay đổi. Câu này nói rõ: dù là định nghiệp, vẫn có thể chuyển. Định mệnh có thể thay đổi, nếu mình biết chuyển nghiệp.
Vậy phần nào đổi được? Câu trả lời là: phần nào mình còn làm chủ được tâm, phần đó đổi được. Định nghiệp là nghiệp đã có ý thức, đã thành hình, đã có thời gian ổn định. Nhưng định nghiệp không phải là đá tảng không lay chuyển được. Định nghiệp giống như một con đường đã được trải nhựa, đi trên đó thì dễ, rẽ sang hướng khác thì khó. Nhưng khó không có nghĩa là không thể. Muốn rẽ, phải có sức mạnh, phải có quyết tâm, phải có thời gian.
Bất định nghiệp thì dễ đổi hơn. Vì nó chưa thành hình, chưa ổn định, còn bị các duyên can thiệp. Giống như một con đường đất, chưa trải nhựa, muốn rẽ lúc nào cũng được. Hành động vô ý của mình, lời nói lỡ miệng của mình, những việc làm trong lúc không tỉnh táo, đều là bất định nghiệp. Chỉ cần mình tỉnh táo lại, sám hối, sửa đổi, thì nghiệp đó sẽ nhẹ đi, thậm chí mất đi.
Anh thanh niên trong câu chuyện đầu bài, đời anh có cả định nghiệp và bất định nghiệp. Định nghiệp của anh là hoàn cảnh gia đình, là những việc anh đã làm có chủ ý trong quá khứ, là những thói quen đã thành nếp. Bất định nghiệp của anh là những việc anh làm vô ý, những lời anh nói lỡ miệng, những cơ hội anh chưa nắm bắt. Phần đổi được là phần bất định nghiệp, và một phần của định nghiệp, nếu anh đủ quyết tâm và đủ thời gian.
Có một ví dụ rất hay trong sách Phật Học Cơ Bản: một nắm muối nếu bỏ vào tô canh thì mặn, nhưng nếu bỏ vào hồ nước mênh mông thì không mặn. Định nghiệp là nắm muối. Việc lành mình làm thêm là hồ nước. Hồ càng lớn, muối càng loãng. Định nghiệp không biến mất, nhưng nó loãng đi, nhẹ đi, đến mức mình không còn cảm nhận được vị mặn nữa.
Cho nên, định nghiệp và bất định nghiệp, phần nào đổi được? Bất định nghiệp đổi được dễ dàng. Định nghiệp đổi được khó khăn hơn, nhưng vẫn đổi được, bằng cách làm thêm nhiều việc lành, bằng cách đổi tâm, đổi cách sống, từng ngày một. Không có nghiệp nào là hoàn toàn không đổi được. Chỉ có người không chịu đổi mà thôi.
Đời mình, bao nhiêu phần là định, bao nhiêu phần là bất định, không ai tính được chính xác. Nhưng có một điều chắc chắn: phần mình làm chủ được hôm nay, chính là phần đổi được. Hôm nay mình làm một việc thiện, là mình đã đổi được một phần. Ngày mai mình làm thêm một việc thiện, là mình đổi thêm một phần nữa. Cứ vậy mà đi, rồi sẽ có ngày, định nghiệp cũng phải nhường bước trước lòng quyết tâm của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư