Anh Hùng làm việc rất giỏi. Năm nào anh cũng được khen, được thưởng, được sếp nhắc tên trong cuộc họp. Nhưng anh không vui. Vì anh sống bằng lời khen của người khác. Được khen thì cả tuần anh phơi phới. Bị chê một câu thì cả tuần anh mất ăn mất ngủ. Có lần sếp chỉ nói một câu rất nhẹ, rằng báo cáo lần này chưa tốt bằng lần trước, anh về nhà trằn trọc cả đêm, nghĩ đủ thứ. Hay là sếp không còn tin mình nữa. Hay là đồng nghiệp đang cười mình. Một câu nói nhỏ mà làm lòng anh dậy sóng cả tuần.
Nhiều người trong chúng ta cũng sống như vậy. Mình làm gì cũng ngóng xem người ta nói gì. Đăng một tấm ảnh lên mạng thì chờ xem có bao nhiêu người thích. Nói một câu trong cuộc họp thì để ý xem ai gật đầu, ai nhíu mày. Được khen thì mừng như trúng số. Bị chê thì buồn như mất mát. Lòng mình cứ lên xuống theo miệng người khác, như cái lá trôi theo gió.
Kinh Pháp Cú có một hình ảnh rất đẹp để nói về chuyện này. Như đá tảng kiên cố, không gió nào lay động, cũng vậy, giữa khen chê, người trí không giao động. Đá tảng không phải là đá vô cảm. Đá tảng là đá có gốc rễ, có trọng lượng, gió thổi qua thì gió đi, đá vẫn ở đó. Người trí cũng vậy. Nghe khen thì biết ơn, nghe chê thì suy nghĩ, nhưng lòng không bị lời nói của người khác xô đi.
Vì sao bám víu vào khen chê lại khổ. Vì khen chê là thứ mình không làm chủ được. Hôm nay người ta khen mình vì họ vui. Ngày mai người ta chê mình vì họ đang bực. Cùng một việc mình làm, người này khen, người kia chê. Nếu mình lấy khen chê làm thước đo giá trị của mình thì mình sẽ không bao giờ yên. Được khen thì sợ mất lời khen. Bị chê thì muốn gỡ lại bằng mọi giá. Cứ như vậy, mình sống mà lúc nào cũng phải nhìn mặt người khác.
Nhân quả của tâm bám víu khen chê là mình đánh mất chính mình. Mình làm việc không phải vì việc đó đúng, mà vì muốn được khen. Mình nói không phải vì lời đó thật, mà vì muốn được đồng tình. Mình ăn mặc không phải vì mình thích, mà vì sợ người ta chê. Dần dần, mình không còn biết mình thật sự muốn gì nữa. Mình chỉ còn là cái bóng của lời khen chê.
Còn người không bị khen chê lay động thì khác. Họ làm việc vì việc đó có ích. Họ nói vì lời đó là thật. Họ sống vì họ biết mình đang sống ra sao. Được khen thì họ vui một chút rồi thôi. Bị chê thì họ xem lại mình, cái gì đúng thì sửa, cái gì sai thì bỏ qua. Lòng họ vững như đá tảng, nên ai nói gì cũng không làm họ mất phương hướng.
Muốn tập được như vậy, không cần phải trở thành người lạnh lùng, không cần cảm xúc. Chỉ cần mỗi lần nghe khen chê, mình dừng lại một chút và hỏi: lời này có đúng không, có giúp mình tốt lên không. Nếu đúng thì cảm ơn và sửa. Nếu không đúng thì để nó trôi qua như gió qua đá. Đừng ôm lời khen vào lòng mà ngủ quên. Đừng ôm lời chê vào lòng mà tự dày vò.
Có một sự thật là người ta khen chê mình hôm nay, ngày mai họ đã quên. Chỉ có mình là nhớ mãi. Mình nhớ lời khen để rồi thèm khát thêm. Mình nhớ lời chê để rồi đau khổ thêm. Người nói đã quên, người nghe tự làm khổ mình. Biết vậy rồi thì mình buông xuống. Buông lời khen xuống thì lòng nhẹ. Buông lời chê xuống thì lòng an.
Đá tảng không lay vì gió. Người trí không động vì khen chê. Muốn đời mình vững thì phải có gốc rễ của riêng mình. Gốc rễ đó là biết mình là ai, biết mình đang làm gì, biết việc mình làm có ích hay không. Có gốc rễ rồi thì khen đến cũng được, chê đến cũng được, lòng mình vẫn ở yên chỗ của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư