Phần trước đã nói về lời nói lành và việc làm lành. Nhưng lời nói và việc làm đều bắt đầu từ một chỗ sâu hơn: ý nghĩ.
Ý nghĩ là gốc. Lời nói là cành, việc làm là quả. Gốc không lành thì cành lá, quả trái khó mà lành được. Người ta có thể gượng nói một câu hay, gượng làm một việc tốt, nhưng nếu trong lòng đầy toan tính thì sớm muộn cũng lộ ra.
Cho nên, hạt lành thứ ba, cũng là hạt khó gieo nhất, chính là ý nghĩ lành.
Trong Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo, Phật dạy ý nghiệp có ba điều cần giữ: không tham muốn, không giận hờn, không si mê. Ba điều ấy, nghe qua tưởng là chuyện của người tu hành. Nhưng thật ra, đó là chuyện của mỗi người trong đời thường.
Không tham muốn là không tham năm món dục lạc: sắc đẹp, của cải, danh vọng, ngủ nghỉ, ăn uống. Tham sắc đẹp thì hao tốn tiền của, nhiều khi dùng mưu chước tồi tệ làm mất phẩm chất con người. Tham của cải thì đày đọa tấm thân, nhiều khi dùng mưu sâu chước độc để hại người đoạt của. Tham danh vọng thì vào lòn ra cúi, lao tâm cực trí để được cái danh hão huyền. Tham ăn thì sanh bệnh. Tham ngủ thì trí não đần độn.
Nói vậy không có nghĩa là không được muốn gì. Người sống phải có mong muốn, phải lo làm ăn, lo cho gia đình. Nhưng mong muốn có chừng mực thì là động lực. Mong muốn không đáy thì thành tham. Ranh giới giữa hai thứ ấy rất mỏng, chỉ có mình tự biết.
Cách giữ mình là biết tri túc. Tri túc nghĩa là biết đủ. Cơm ăn chỉ cần đủ no, áo mặc chỉ cần đủ ấm, chỗ ở chỉ cần có nơi tránh mưa tránh nắng. Người biết đủ thì không bị vật chất ràng buộc, lòng nhẹ nhàng. Người không biết đủ thì có bao nhiêu cũng thấy thiếu.
Không giận hờn là điều khó thứ hai. Giận là ngọn lửa. Kinh Phật có câu: một niệm giận hờn nổi lên, thì trăm nghìn cửa nghiệp chướng đều mở. Lửa giận một phen phát ra, liền đốt tất cả rừng công đức. Nghe thì mạnh, mà đúng.
Có người cả đời làm việc thiện, tích được bao nhiêu công đức, chỉ vì một cơn giận mà phá hỏng hết. Giận vợ, mắng con, giận đồng nghiệp, nói những lời không rút lại được. Lửa giận thiêu rụi cả tình thân. Sau cơn giận, hối hận thì đã muộn.
Người không giận sẽ được tám món tâm pháp lành: không tâm khổ não, không tâm giận hờn, không tâm tranh giành, tâm nhu hòa ngay thẳng, tâm từ bi như Phật, thường làm lợi ích yên ổn cho chúng sanh, thân tướng trang nghiêm được chúng sanh tôn kính, có đức nhẫn nhục được mau sanh lên cõi Phạm Thiên. Tám điều ấy, nói gọn lại, là người không giận thì lòng an, mặt hiền, ai cũng quý.
Làm sao để bớt giận? Cách Phật dạy là quán từ bi. Người làm mình giận, phần nhiều vì họ ít hiểu biết nên mới làm vậy. Nghĩ được như thế, mình thương họ thay vì giận họ. Chỉ có tấm lòng từ mới bao dung, tha thứ được lầm lỗi của kẻ khác. Khó lắm, nhưng làm được một lần thì lần sau dễ hơn.
Không si mê là không để sự ngu mờ che lấp trí huệ. Si mê thì không phân biệt phải trái, không nhận định rõ đúng sai, chấp theo hiểu biết riêng của mình. Người si mê làm việc ác mà tưởng mình làm việc thiện. Người si mê nghe ai nói gì cũng tin, ai xúi gì cũng làm.
Muốn hết si mê thì phải học, phải nghe, phải suy nghĩ. Nghe điều hay, suy xét cho kỹ, rồi mới làm theo. Đừng vội tin, đừng vội theo. Trí huệ không phải tự nhiên mà có. Trí huệ là do nghe nhiều, nghĩ kỹ, làm đúng mà thành.
Ba điều về ý này, cộng với ba điều về thân và bốn điều về khẩu ở hai phần trước, thành mười điều thiện. Mười điều ấy là gốc của mọi điều lành. Phật dạy, tất cả chúng sanh vì tâm sai khác nên tạo các hạnh nghiệp chẳng đồng. Do tâm tạo thân nghiệp, ngữ nghiệp và ý nghiệp hoặc lành hoặc dữ mà gây ra. Tâm là chủ. Tâm lành thì mọi thứ lành.
Trong đời thường, giữ ý nghĩ lành không có nghĩa là lúc nào cũng phải nghĩ chuyện cao siêu. Chỉ là khi thấy người khác hơn mình, đừng ghen ghét. Khi thấy người khác khổ, đừng hả hê. Khi được lợi, đừng tìm cách chiếm thêm phần của người. Khi mất mát, đừng oán trời trách người.
Ý nghĩ lành cũng là nghĩ tốt về người khác. Cùng một sự việc, nghĩ tốt thì lòng nhẹ, nghĩ xấu thì lòng nặng. Người ta đến muộn, nghĩ rằng họ gặp chuyện gì đó, lòng mình yên. Nghĩ rằng họ coi thường mình, lòng mình bực. Cùng một sự việc, chỉ khác ý nghĩ mà kết quả khác hẳn.
Có người hỏi: ý nghĩ thì ai thấy đâu, nghĩ xấu một chút có sao? Có sao chứ. Ý nghĩ xấu lặp đi lặp lại thành thói quen nghĩ xấu. Thói quen nghĩ xấu thành tính tình xấu. Tính tình xấu rồi sẽ lộ ra lời nói và việc làm. Không có ý nghĩ nào là vô hại. Hạt gieo trong tâm, sớm muộn cũng nảy mầm ngoài đời.
Cho nên, mỗi ngày, hãy dành vài phút soi lại ý nghĩ của mình. Hôm nay mình đã nghĩ điều gì lành, điều gì dữ? Không cần ai chấm điểm. Tự mình biết là đủ. Soi như vậy, ý sẽ dần lành.
Lời đã lành, việc đã lành, ý đã lành. Ba nghiệp lành rồi thì còn một việc nữa: đem cái lành ấy đến cho người đang khổ. Chuyện ấy, xin kể ở phần sau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư