Tôi có một người bạn rất mê đọc sách Phật. Bạn thuộc nhiều kinh, nhớ nhiều câu, nói chuyện đạo lý đâu ra đó. Nhưng mỗi lần ngồi vào bàn tranh luận, bạn lại khác hẳn. Ai nói trái ý bạn, bạn lôi kinh ra cãi cho bằng thắng. Cãi từ tối đến khuya, cãi đến đỏ mặt. Thắng rồi, bạn cười đắc ý. Thua rồi, bạn ấm ức cả tuần.
Có lần tôi hỏi: "Cậu học đạo để làm gì?" Bạn đáp: "Để biết đúng sai." Tôi hỏi tiếp: "Biết rồi, cậu có bớt giận hơn không?" Bạn im lặng một lúc, rồi nói: "Chưa."
Câu chuyện đó làm tôi nhớ đến hai câu kệ trong Kinh Pháp Cú. Nếu người nói nhiều kinh, không hành trì, phóng dật, như kẻ chăn bò người, không phần Sa môn hạnh. Còn dầu nói ít kinh điển, nhưng hành pháp, tùy pháp, từ bỏ tham, sân, si, tĩnh giác, tâm giải thoát, không chấp thủ hai đời, thì dự phần Sa môn hạnh.
Nghe mà giật mình. Thuộc nhiều kinh mà không thực hành, thì giống như người chăn bò thuê: ngày ngày đếm bò của người ta, con nào béo con nào gầy đều biết, nhưng không có con bò nào là của mình. Kiến thức cũng vậy. Biết nhiều mà không sửa được mình, thì cái biết đó không phải của mình. Nó chỉ là đồ mượn, đem ra khoe cho oai, chứ không nuôi được mình ngày nào.
Học đạo để cãi thắng người khác, đó là lấy thuốc làm dao. Thuốc vốn để chữa bệnh. Nhưng cầm thuốc đi đâm người ta, thì thuốc thành dao. Kinh điển vốn để soi lại mình, để thấy tham sân si của mình ở đâu mà sửa. Nhưng đem kinh ra để chứng minh người khác sai, để giành phần thắng, thì kinh thành vũ khí. Người cầm vũ khí thì lúc nào cũng phải thủ thế, lúc nào cũng thấy đối thủ. Học đạo như vậy, càng học càng thấy nhiều kẻ thù, càng học càng mệt.
Kinh Pháp Cú còn có một câu kệ khác, nghe càng thấm: kiến thức và danh vọng, trở lại hại kẻ ngu, tiêu diệt ngay vận tốt, bửa nốt cả đầu ngu. Nghĩa là cái biết, khi đi kèm với danh vọng, với cái muốn hơn người, nó quay lại hại chính mình. Mình biết nhiều, mình được khen là giỏi, mình say trong lời khen đó, rồi mình không còn nghe ai nữa. Ai nói khác mình là sai, ai góp ý là chống đối. Cái biết vốn để mở lòng, giờ lại đóng lòng. Đó là quả báo của việc dùng cái biết sai chỗ: càng biết, càng khổ.
Có người học đạo để đi giảng, đi dạy, đi tranh luận trên mạng. Việc đó không xấu. Nhưng phải xem lại động cơ. Mình nói ra câu này, mình muốn người nghe bớt khổ, hay mình muốn người nghe thấy mình giỏi? Mình cãi với người ta, mình muốn họ hiểu ra, hay mình muốn họ thua? Chỉ cần thành thật trả lời hai câu hỏi đó, mình đã biết mình đang gieo nhân gì rồi.
Nhân quả ở đây rất rõ. Học để thắng thì gieo nhân tranh đấu, quả là lúc nào cũng phải tranh đấu. Hôm nay thắng người này, mai lại có người khác đến thách. Thắng mãi không hết, vì ngoài kia luôn có người giỏi hơn mình. Mình chạy theo cuộc đua đó cả đời, mệt mà không biết mình mệt vì cái gì. Học để sửa mình thì khác. Gieo nhân quay vào trong, quả là lòng mình mỗi ngày nhẹ đi một chút. Không cần ai công nhận, mình tự biết mình bớt sân, bớt tham, bớt chấp. Cái đó mới là phước thật.
Vậy học thế nào cho đúng?
Thứ nhất, học một câu, làm một câu. Thuộc mười câu mà không làm được câu nào, không bằng thuộc một câu mà làm được. Kinh dạy buông sân, mình tập buông một cơn giận nhỏ. Kinh dạy bố thí, mình tập cho đi một thứ nhỏ. Làm được rồi, câu kinh đó mới thành của mình. Còn không làm, thì dù thuộc cả ngàn câu, mình vẫn là người chăn bò thuê.
Thứ hai, trước khi cãi, hãy hỏi: câu này giúp mình bớt khổ chưa? Nếu câu kinh mình sắp nói ra không giúp mình bớt sân, bớt chấp, thì nói ra cũng chỉ để hơn thua. Im lặng lúc đó còn tốt hơn. Im lặng không phải là thua. Im lặng là mình đang thắng chính mình.
Thứ ba, nhớ rằng người học đạo giỏi không phải là người nói hay, mà là người sống lành. Người ta không nhìn mình thuộc bao nhiêu kinh. Người ta nhìn mình có hiền không, có dễ chịu không, có đáng tin không. Một người ít nói về đạo mà sống tử tế, dạy được người khác nhiều hơn một người nói đạo cả ngày mà mặt lúc nào cũng căng thẳng.
Có lần, một vị thầy nói với tôi: "Học đạo giống như uống thuốc. Uống vào mà bệnh không giảm, thì phải xem lại mình uống đúng cách chưa, chứ đừng trách thuốc dở." Câu đó tôi nhớ mãi. Nếu mình học nhiều mà lòng vẫn sân, vẫn chấp, vẫn thích hơn thua, thì vấn đề không nằm ở kinh điển. Vấn đề nằm ở chỗ mình cầm kinh như cầm dao, chứ không cầm như cầm thuốc.
Cho nên, nếu bạn đang học đạo, xin hãy thỉnh thoảng dừng lại và hỏi mình: mình học để thắng người khác, hay để thắng chính mình? Thắng người khác thì được một trận cãi. Thắng chính mình thì được cả một đời an. Cái nào đáng hơn, lòng mình tự biết.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư