Người mới ngồi thiền thường gặp một cảnh giống nhau. Ngồi xuống, hít vào, thở ra. Được ba hơi thì đầu bắt đầu chạy. Chuyện hôm qua, chuyện ngày mai, chuyện người ta nói mình tuần trước. Mở mắt ra, thấy mình vừa ngồi mà chẳng khác gì không ngồi.
Đừng nản. Thầy Tăng Hội ngày xưa cũng thấy chuyện này. Ngài để lại một con đường gồm sáu bước, gọi là lục diệu pháp môn. Sáu bước ấy là: sổ tức là đếm hơi thở, tùy tức là theo dõi hơi thở, chỉ là làm cho ngưng lại, quán là nhìn sâu vào, hoàn là trở về, tịnh là làm cho lắng trong.
Bước đầu tiên là đếm. Tâm mình loạn quá, thì dùng phép đếm. Thở vào đếm một, thở ra đếm một. Thở vào đếm hai, thở ra đếm hai. Cứ đếm như vậy cho đến mười. Đếm mười xong lại đếm một trở lại. Hoặc đếm lui từ mười về một.
Nghe thì như trò trẻ con. Nhưng chính vì nó đơn giản nên nó mới giữ được tâm. Tâm đang chạy lung tung, bây giờ nó có một việc để làm: đếm. Đếm một, đếm hai, đếm ba. Lỡ quên mình đang đếm tới mấy, thì quay về đếm một. Không ai chấm điểm. Không ai cười. Quên thì đếm lại. Đếm lộn thì đếm lại.
Tập một hồi, đếm không còn lộn nữa, tâm bắt đầu có định. Lúc đó mình thấy phép đếm có tính sơ đẳng. Mình không thích đếm nữa. Thì bỏ đếm, sang bước thứ hai: tùy tức, theo dõi hơi thở.
Theo dõi nghĩa là thở vào tới đâu thì mình biết tới đó. Thở ra tới đâu thì mình biết tới đó. Không lộn hơi thở vào là hơi thở ra. Không có giây phút nào gián đoạn. Thở vào, mình ý thức được hơi thở vào. Thở ra, mình ý thức được hơi thở ra. Chỉ vậy thôi, nhưng làm cho trọn vẹn một hơi thở đã là khó.
Ở Làng Mai, các thầy ít dùng phép đếm. Các thầy thường dùng phép theo dõi. Đi thiền hành cũng vậy, có thể dùng con số để đếm bước chân, nhưng thường chỉ theo dõi hơi thở. Vì theo dõi là cách trực tiếp nhất để ở cùng với hơi thở, không qua trung gian.
Rồi đến bước thứ ba: chỉ, làm cho ngưng lại. Không phải ngưng thở. Mà là ngưng cái tâm đang chạy. Khi mình theo dõi hơi thở đủ lâu, tự nhiên những ý nghĩ lăng xăng lắng xuống. Giống như mặt hồ, gió ngừng thì nước lặng. Mình không cần đè ý nghĩ xuống. Mình chỉ cần ở yên với hơi thở, ý nghĩ tự lắng.
Bước thứ tư: quán, nhìn sâu vào. Khi tâm đã lặng, mình bắt đầu thấy rõ. Thấy hơi thở vào ra không ngừng. Thấy thân này cũng vậy, lúc nào cũng đang đổi thay. Thấy một cơn giận đến rồi đi, như hơi thở đến rồi đi. Nhìn sâu không phải là suy nghĩ nhiều. Nhìn sâu là thấy cho rõ, không thêm thắt.
Hai bước cuối là hoàn và tịnh. Hoàn là trở về. Tâm có đi lạc thì trở về với hơi thở. Không trách mình. Không tiếc. Cứ trở về. Tịnh là làm cho lắng trong, hết ô nhiễm. Khi trở về đủ nhiều lần, tâm tự nhiên trong lại, như nước để yên thì cặn lắng xuống.
Sáu bước nghe nhiều, nhưng thật ra chỉ là một hơi thở đi qua sáu cửa. Người mới thì dừng lâu ở cửa đếm. Người tập lâu thì đi thẳng vào cửa theo dõi. Không ai bắt mình phải đi hết sáu cửa trong một buổi ngồi. Hôm nay đếm được mười hơi không lộn, đã là một buổi ngồi tốt.
Có người hỏi: đếm mãi thì bao giờ mới xong? Thầy Tăng Hội chép ra tám pháp, nhưng rốt cuộc cũng chỉ dùng sáu pháp. Pháp môn là phương tiện, không phải đích đến. Đếm là cái thang. Lên được rồi thì bỏ thang, bước vào nhà. Nhưng chưa lên thì đừng vội bỏ thang.
Tối nay thử đếm mười hơi. Thở vào đếm một, thở ra đếm một. Đếm đến mười rồi quay lại một. Nếu quên, quay lại một. Đừng đếm nhanh. Đừng đếm cho xong. Đếm như người đang đi bộ, mỗi bước đều đặt chân xuống đất.
Mười hơi thở thôi, mà đếm cho trọn vẹn, là đã khác hẳn một buổi ngồi mà đầu chạy suốt. Sáu bước thở của thầy Tăng Hội không phải chuyện cao siêu. Nó là con đường đi bộ, dành cho người thật sự muốn đi. Bước đầu tiên, bao giờ cũng là đếm một.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư