Sáng được sếp khen một câu, cả ngày vui như mở hội. Chiều bị người ta chê một câu, cả đêm nằm trằn trọc. Một ngày của mình, nhiều khi chỉ là đi qua đi lại giữa khen và chê. Được khen thì phồng lên, bị chê thì xẹp xuống. Như cái bong bóng, ai thổi cũng bay.
Thiền sư Khuê Phong gọi đó là tám ngọn gió. Trong sách Nguồn Thiền giảng giải, ngài kể rõ từng ngọn gió một, để người tu tự xét mình. Tám gió ấy là: được lợi, mất lợi, bị hủy nhục, được danh tiếng, được khen, bị chê, gặp khổ, gặp vui.
Ngọn gió thứ nhất: khi có nhiều tiền của, hoặc do mình làm ra, hoặc được biếu tặng, tâm có vui mừng chăng? Vui thì có gì sai. Nhưng vui quá thì mình bắt đầu sợ mất. Sợ mất rồi thì mình giữ khư khư. Giữ khư khư rồi thì mình khổ. Tiền vẫn là tiền, mà lòng mình thì đã bị gió thổi đi.
Ngọn gió thứ hai: đang có tiền của mà làm ăn lỗ lã, hay bị trộm cướp, bị người ta phá, tâm có buồn chăng? Buồn thì tự nhiên. Nhưng buồn quá thì mình quên mất những thứ mình vẫn còn. Còn sức khỏe, còn người thân, còn ngày mai để làm lại. Gió thổi mất tiền, đừng để nó thổi mất luôn cả lòng.
Ngọn gió thứ ba: người vô cớ làm nhục, tâm có buồn tức chăng? Cái này khó nhất. Mình không làm gì sai, mà người ta vẫn nói xấu mình. Tức lắm chứ. Nhưng cơn tức đó, ai là người chịu? Người nói xong rồi họ đi. Mình ôm cơn tức về nhà, nấu cơm cũng tức, ngủ cũng tức. Gió đã qua rồi, mà mình vẫn đứng đó hứng.
Ngọn gió thứ tư và thứ năm đi một cặp: được danh tiếng tốt đồn khắp gần xa, có thấy hài lòng chăng? Được khen, tâm có vui chăng? Ai mà không thích được khen. Nhưng khen cũng là gió. Hôm nay người ta khen mình giỏi, mai người ta khen người khác giỏi hơn. Nếu mình sống bằng lời khen, thì mình sống bằng gió.
Ngọn gió thứ sáu: bị chê trước mặt hay sau lưng, lòng có buồn chăng? Chê trước mặt còn đỡ, vì mình còn biết người ta chê cái gì. Chê sau lưng mới mệt, vì mình cứ đoán già đoán non. Mà đoán thì toàn đoán theo hướng xấu. Gió chưa thổi tới, mình đã tự thổi mình ngã.
Hai ngọn gió cuối: gặp cảnh khổ thiếu ăn thiếu mặc, nhà cửa hư hoại, có thấy nao lòng chăng? Gặp cảnh thật vui, thật sung sướng, lòng có tham đắm chăng? Khổ thì muốn trốn, vui thì muốn giữ. Mà đời thì cứ khổ vui nối nhau, như ngày nối đêm. Muốn chỉ có vui mà không có khổ, là muốn một ngày không có đêm.
Ngài Khuê Phong dạy: kiểm lại khi nào tám gió ấy thổi đến mà tâm chúng ta như như bất động, đó là đạt đạo. Người tu theo Phật, không cần phép mầu cao siêu huyền bí, chỉ cần tám gió thổi không động là đã đắc đạo.
Nghe thì dễ, làm thì khó. Nhưng ngài không bảo mình phải chặn gió. Ngài bảo mình tự xét. Xét xem gió nào thổi là mình động. Có người động vì tiền. Có người động vì lời khen. Có người động vì bị chê. Biết mình yếu ở gió nào, thì canh chừng gió đó.
Cách thực tập cũng đơn giản. Khi có chuyện xảy ra, đừng phản ứng ngay. Thở một hơi. Hỏi mình: đây là gió nào? Được khen à, đây là gió khen. Bị chê à, đây là gió chê. Gọi đúng tên nó, tự nhiên mình đứng ngoài nó được một chút. Mình vẫn thấy vui, vẫn thấy buồn, nhưng mình không còn là cái lá bị gió cuốn đi nữa.
Có lần Tô Đông Pha làm bài kệ, tự cho mình đã đạt đến cảnh giới tám gió thổi chẳng động. Thiền sư Phật Ấn chỉ phê một chữ, ông đã nổi giận vượt sông đi tìm. Gió chưa thổi, mới chỉ có một chữ trên giấy, mà đã động rồi. Câu chuyện đó nhắc mình: đừng vội tự cho mình đã vững. Cứ xét mình mỗi ngày.
Ngày mai, khi có ai khen mình, thử thấy lòng mình đang vui lên. Khi có ai chê mình, thử thấy lòng mình đang chùng xuống. Thấy thôi, đừng vội làm gì. Một hơi thở. Rồi hãy nói, hãy làm.
Tám ngọn gió vẫn thổi, ngày nào cũng thổi. Mình không ngăn được gió. Nhưng mình có thể học cách đứng cho vững. Đứng vững không phải là cứng như đá. Đứng vững là biết gió đang thổi, và không để gió quyết định mình là ai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư