Ngồi xuống được một phút, đầu đã chạy mười chuyện. Chưa kịp hít vào thì đã nhớ ra quên đóng tiền điện. Chưa kịp thở ra thì đã nghĩ đến câu người ta nói mình hôm qua. Ngồi thiền mà giống như ngồi xem phim, hết cảnh này đến cảnh khác, không dứt.
Người xưa gọi cái tâm này là tâm viên ý mã. Tâm như con vượn, ý như con ngựa. Vượn thì chuyền cành không ngừng. Ngựa thì phi không biết mệt. Trong sách của Trương Tam Phong có câu: người mới vào đạo, thì tâm viên ý mã bôn tẩu như phi, không lúc nào ngừng. Nghĩa là tâm chạy như bay, không có lúc nào dừng.
Nghe mà thấy đúng quá. Mình đâu có cố nghĩ nhiều. Mình chỉ ngồi yên thôi, mà ý nghĩ tự đến. Như con khỉ, mình không gọi nó, nó cũng tự nhảy vào. Như con ngựa, mình không thúc nó, nó cũng tự chạy. Càng cố bắt nó đứng yên, nó càng chạy nhanh hơn.
Nhiều người vì vậy mà bỏ thiền. Ngồi ba buổi, thấy đầu vẫn ồn, kết luận mình không hợp với thiền. Nhưng đó không phải là thất bại. Đó là mình vừa thấy rõ con khỉ của mình lần đầu tiên. Trước giờ nó vẫn chạy, chỉ là mình không để ý. Ngồi yên xuống, mình mới thấy nó chạy nhanh đến mức nào.
Vậy thì làm sao với con khỉ này? Đánh nó không được. Đuổi nó không xong. Cách của các thầy là: cho nó một cành cây để bám. Cành cây đó là hơi thở.
Trong sách Thiền Định Thực Hành có dạy: mỗi khi tâm bị phân tán, thì vận dụng hơi thở để chế ngự sự vọng động, để tâm an tịnh, tập trung tư tưởng trở lại. Đếm hơi thở, theo dõi hơi thở là những phương pháp để nhiếp tâm tịnh ý. Khi chủ động được hơi thở là chủ động được thân tâm mình.
Nghe thì đơn giản, nhưng đây là cả một nghệ thuật. Con khỉ không chịu ngồi yên, thì mình đưa cho nó việc để làm: đếm hơi thở. Thở vào đếm một, thở ra đếm một. Đếm đến mười rồi quay lại. Con khỉ đang bận đếm, nó quên chạy. Đếm lộn thì đếm lại. Không trách nó. Không đánh nó. Cứ đưa việc cho nó làm.
Có người hỏi: cột khỉ lại như vậy, có phải là đè nén không? Không phải. Đè nén là lấy dây trói nó, càng trói nó càng giãy. Cho nó cành cây để bám là khác. Nó vẫn là khỉ, vẫn thích chuyền cành. Nhưng bây giờ cành cây là hơi thở, nó chuyền qua chuyền lại trên hơi thở, chứ không chạy khắp rừng nữa.
Tập lâu, con khỉ bắt đầu quen. Nó ngồi yên lâu hơn. Có lúc nó ngồi im trên cành, nhìn quanh, không chạy nữa. Những lúc đó, mình mới biết thế nào là yên. Không phải yên vì không còn ý nghĩ. Mà yên vì ý nghĩ đến rồi đi, mình thấy nó, mà không chạy theo nó.
Cũng như con ngựa, không phải đánh cho nó què. Mà là cầm cương. Cương đây là hơi thở. Thở vào, mình biết mình đang thở vào. Thở ra, mình biết mình đang thở ra. Tay cầm cương càng nhẹ, ngựa càng đi đều. Tay siết quá chặt, ngựa càng vùng vẫy.
Có một điều quan trọng: đừng mong con khỉ biến mất. Nó là một phần của mình. Người tu lâu cũng vẫn có lúc tâm chạy. Khác nhau là họ thấy nó chạy sớm hơn. Vừa chạy một bước, họ đã thấy. Còn mình thì nó chạy cả cây số rồi mình mới hay. Tập thiền là tập thấy sớm hơn, không phải tập không còn khỉ.
Tối nay, ngồi năm phút. Đừng đặt mục tiêu yên lặng tuyệt đối. Chỉ đặt một mục tiêu: thấy con khỉ. Khi ý nghĩ đến, gọi tên nó: đây là lo lắng. Đây là tức giận. Đây là chuyện ngày mai. Gọi tên xong, quay về hơi thở. Thở vào đếm một. Thở ra đếm một.
Năm phút thôi. Có thể mình sẽ thấy con khỉ chạy mười lần. Mười lần thấy, mười lần quay về. Đó là mười lần tập. Không uổng chút nào.
Tâm viên ý mã, ai cũng có. Không phải bệnh. Không phải lỗi. Chỉ là bản tính của tâm khi chưa được luyện. Cột nó lại bằng một hơi thở. Không cần dây xích. Chỉ cần một hơi thở, thở cho trọn vẹn. Rồi một hơi nữa. Cứ như vậy, con khỉ sẽ quen với cành cây của mình. Và mình sẽ quen với sự yên lặng của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư