🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Con chó có Phật tánh không — một câu hỏi làm khó cả thiền sư

Thiền & hơi thở · 7 phút đọc

Có một câu hỏi làm khó không biết bao nhiêu người học thiền, suốt hơn một ngàn năm nay vẫn chưa ai trả lời cho xong. Câu hỏi đó là: “Con chó có Phật tánh không?” Người hỏi là một vị tăng. Người trả lời là thiền sư Triệu Châu. Ngài chỉ đáp một chữ: “Không.”

Câu chuyện này được ghi lại trong nhiều sách thiền, và trong cuốn sách về thiền sư Trần Nhân Tông cũng nhắc đến. Có vị tăng hỏi Triệu Châu: “Con chó có Phật tánh không?” Triệu Châu nói: “Không.” Ý chỉ thế nào? Câu hỏi tưởng đơn giản mà thật ra là một cái bẫy. Nếu trả lời “có” thì rơi vào một bên. Nếu trả lời “không” thì rơi vào bên kia. Người học thiền mà chỉ lo trả lời đúng sai thì đã lạc mất ý của câu hỏi rồi.

Phật tánh là gì? Nói cho dễ hiểu, Phật tánh là khả năng giác ngộ có sẵn trong mỗi chúng sanh. Kinh điển dạy rằng tất cả chúng sanh đều có Phật tánh. Vậy thì con chó cũng có Phật tánh, sao Triệu Châu lại nói “không”? Đó chính là chỗ khó. Nếu ngài nói “có” thì người hỏi sẽ gật đầu, tưởng mình đã hiểu, rồi mang cái hiểu đó đi khoe khắp nơi. Nếu ngài nói “không” thì người hỏi sẽ thắc mắc, sẽ suy nghĩ, sẽ không yên. Cái “không” của Triệu Châu không phải là câu trả lời, mà là một cú đánh vào cái tâm thích có câu trả lời của người hỏi.

Trong sách về Trần Nhân Tông, sau câu hỏi đó còn có một đoạn đối đáp nữa. Người hỏi tiếp: “Chất muối ở trong nước, keo xanh ở trong sắc, là ý gì?” Rồi lại hỏi: “Hữu cú vô cú như bìm leo cây, khi ấy thế nào?” Ngài bèn nói kệ: “Hữu cú vô cú, bìm khô cây ngã, mấy kẻ nạp tăng...” Những lời này nghe như đánh đố. Nhưng đó chính là cách dạy của thiền: không đưa ra đáp án để học thuộc, mà đưa ra một tình huống để người học tự thấy ra.

Thiền khác với học thuộc lòng ở chỗ này. Học thuộc lòng là người ta hỏi, mình trả lời đúng chữ trong sách là xong. Thiền là người ta hỏi, mình phải thấy ra bằng chính kinh nghiệm của mình. Con chó có Phật tánh không? Người chỉ đọc sách thì trả lời “có”, vì sách nói vậy. Người thực sự tu thì không trả lời bằng chữ nghĩa nữa, mà trả lời bằng cách sống của mình. Sống như thế nào để thấy được Phật tánh trong chính mình, đó mới là câu trả lời thật.

Áp vào đời thường thì công án này dạy chúng ta điều gì? Dạy chúng ta đừng vội trả lời những câu hỏi lớn bằng chữ nghĩa vay mượn. Có người đọc vài cuốn sách Phật, nghe vài bài giảng, rồi đi đâu cũng nói về Phật tánh, về vô ngã, về giác ngộ, như thể mình đã hiểu hết. Nhưng hiểu bằng chữ nghĩa thì chưa phải là hiểu thật. Hiểu thật là khi mình sống được điều đó. Nói “tất cả chúng sanh đều có Phật tánh” thì dễ. Nhưng khi gặp một người mình ghét, mình có thấy được Phật tánh trong người đó không? Khi gặp một con vật nhỏ bé, mình có thấy được sự sống đáng quý trong nó không? Khi chính mình làm sai, mình có thấy được khả năng sửa sai trong mình không? Đó mới là câu hỏi thật.

Công án “con chó có Phật tánh không” còn dạy chúng ta một điều nữa: đừng sợ chữ “không”. Người đời sợ chữ không: không tiền, không nhà, không địa vị, không ai thương. Nhưng trong thiền, chữ “không” không có nghĩa là không có gì cả. Chữ “không” có nghĩa là không bám víu, không cố định, không kẹt vào một bên. Triệu Châu nói “không” không phải để phủ nhận Phật tánh của con chó. Ngài nói “không” để phá cái tâm chấp vào chữ nghĩa của người hỏi. Người hỏi chấp vào chữ “có”, ngài đáp “không” để phá cái chấp đó. Nếu người hỏi chấp vào chữ “không”, ngài sẽ đáp “có” để phá cái chấp kia. Thiền sư không đứng về bên nào cả. Thiền sư đứng ở chỗ thấy rõ cả hai bên đều là bẫy.

Cho nên, người học thiền cho đời thường thì nên nhớ: đừng học thiền để có thêm chữ nghĩa mà đi tranh luận với người khác. Học thiền để bớt tranh luận, bớt chấp nhất, bớt cái tâm lúc nào cũng muốn mình đúng, người khác sai. Gặp câu hỏi khó thì đừng vội trả lời. Hãy dừng lại, thở một hơi, nhìn lại tâm mình. Câu trả lời đúng nhất nhiều khi không phải là một chữ, mà là một cách sống. Sống sao cho lòng mình rộng ra, mắt mình sáng ra, tay mình giúp được người khác, đó là câu trả lời cho mọi công án.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Trần Nhân Tông - Đức vua sáng tỏ một dòng thiền — tr. 74 (công án Triệu Châu)
Bài liên quanThở vào, thở ra: bài thiền đầu tiên của người bận rộnỞ đời vui đạo: thiền của Trần Nhân Tông cho người đi làmThân như bóng chớp: bài kệ cuối đời của thiền sư Vạn Hạnh