🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Ở đời vui đạo: thiền của Trần Nhân Tông cho người đi làm

Thiền & hơi thở · 7 phút đọc

Có người nghĩ muốn tu thiền thì phải bỏ nhà lên núi, bỏ việc, bỏ vợ con, sống một mình trong rừng. Nghe thì cao siêu, nhưng mấy ai làm được? Người đi làm cả ngày, nuôi con, trả tiền nhà, lo cho cha mẹ, thì tu kiểu gì? Chẳng lẽ phải đợi đến khi về già, hết bận rộn mới tu được?

Hơn bảy trăm năm trước, vua Trần Nhân Tông đã trả lời câu hỏi này bằng bốn câu thơ. Ngài là vị vua đã hai lần đánh thắng quân Nguyên, rồi nhường ngôi cho con, lên núi Yên Tử tu hành, sáng lập thiền phái Trúc Lâm. Nhưng thiền của ngài không phải là thiền bỏ đời. Thiền của ngài là thiền sống giữa đời mà vẫn an. Bài kệ nổi tiếng nhất của ngài là bài Cư Trần Lạc Đạo, nghĩa là ở trong cõi trần mà vui với đạo.

Bài kệ viết: “Cư trần lạc đạo thả tùy duyên. Cơ tắc xan hề khốn tắc miên. Gia trung hữu bảo hưu tầm mích. Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.” Dịch ra tiếng Việt: “Ở đời vui đạo, hãy tùy duyên. Đói cứ ăn đi, mệt ngủ liền. Trong nhà có báu, thôi tìm kiếm. Đối cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền.”

Hãy nghe từng câu một, bằng lời thường.

“Ở đời vui đạo, hãy tùy duyên.” Ở đời là sống giữa đời thường, đi làm, nuôi con, lo cho gia đình, chứ không phải trốn đời. Vui đạo là sống với đạo ngay trong đời thường đó. Tùy duyên là gặp hoàn cảnh nào thì sống với hoàn cảnh đó, không chống đối, không than vãn. Công việc khó thì làm hết sức, công việc thuận thì làm với lòng biết ơn. Người đến thì tiếp, người đi thì tiễn. Tùy duyên không phải là buông xuôi, mà là làm hết sức mình rồi nhận kết quả với lòng bình an.

“Đói cứ ăn đi, mệt ngủ liền.” Nghe thì quá đơn giản, nhưng đây là một trong những câu thiền sâu sắc nhất. Đói thì ăn, mệt thì ngủ, đó là sống thật với thân thể của mình. Người đời thì khác: đói mà không ăn vì bận, mệt mà không ngủ vì lo, thân thể kêu cứu mà mình không nghe. Ăn mà tâm nghĩ đến công việc, ngủ mà tâm lo chuyện ngày mai, thì ăn cũng không ngon, ngủ cũng không yên. Đói cứ ăn, mệt cứ ngủ, nghĩa là làm gì thì trọn với việc đó, không làm một việc mà lo mười việc.

“Trong nhà có báu, thôi tìm kiếm.” Trong nhà có báu nghĩa là trong chính mình đã có sẵn của báu, không cần đi tìm ở đâu xa. Của báu đó là gì? Là Phật tánh, là khả năng giác ngộ, là tâm thanh tịnh vốn có của mình. Người đời cứ đi tìm hạnh phúc ở bên ngoài: tìm tiền, tìm danh, tìm người yêu, tìm nhà đẹp, tìm đủ thứ. Tìm hoài không thấy, vì hạnh phúc không nằm ở bên ngoài. Hạnh phúc nằm trong nhà, tức là trong lòng mình. Dừng tìm kiếm bên ngoài lại, quay về nhìn trong lòng mình, thì sẽ thấy của báu đã ở đó từ lâu.

“Đối cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền.” Đối cảnh là gặp mọi hoàn cảnh trong đời: gặp người khen, gặp người chê, gặp việc thuận, gặp việc khó, gặp tiền, gặp mất tiền. Vô tâm nghĩa là tâm không dính mắc vào hoàn cảnh đó. Khen thì biết là khen, không kiêu. Chê thì biết là chê, không giận. Được thì biết là được, không tham. Mất thì biết là mất, không khổ. Tâm không dính mắc như vậy thì đó chính là thiền, không cần hỏi thiền là gì nữa. Người hỏi “thiền là gì” thì vẫn còn đứng ngoài cửa. Người sống được như vậy thì đã ở trong nhà rồi.

Bài kệ này đặc biệt vì nó được viết bởi một vị vua đã từng ở ngôi cao nhất, rồi bỏ ngôi đi tu, rồi lại quay về dạy người đời cách tu ngay trong đời. Ngài không dạy người ta bỏ việc, bỏ nhà. Ngài dạy người ta tu ngay trong việc, trong nhà, trong từng bữa ăn, giấc ngủ. Đó là thiền của người Việt, thiền Trúc Lâm, thiền gần gũi và thực tế.

Áp vào đời thường thì bài kệ này dùng thế nào? Sáng đi làm, gặp kẹt xe, thay vì bực bội thì tùy duyên: kẹt thì kẹt, nghe một bài hát, thở vài hơi. Trưa ăn cơm, thay vì vừa ăn vừa lo công việc thì đói cứ ăn, ăn cho trọn bữa cơm. Tối về nhà, thay vì lướt điện thoại tìm niềm vui ở đâu xa thì nhớ trong nhà có báu: vợ con, cha mẹ, bữa cơm gia đình, đó là của báu rồi. Gặp người chê mình, thay vì giận thì đối cảnh vô tâm: nghe xong rồi thôi, không mang theo.

Bốn câu thơ, bảy trăm năm trước, mà vẫn đúng cho người đi làm hôm nay. Không cần lên núi mới tu được. Ở đời vui đạo, ngay trong chính cuộc đời của mình, đó là thiền của Trần Nhân Tông.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Trần Nhân Tông - Đức vua sáng tỏ một dòng thiền — bài kệ Cư Trần Lạc Đạo, tr. 31
Bài liên quanThân như bóng chớp: bài kệ cuối đời của thiền sư Vạn HạnhBình thường tâm là đạo: đói ăn, khát uốngThiền giữa đời thường: Tuệ Trung Thượng Sĩ