Có những buổi sáng, mọi thứ vẫn còn nguyên vẹn. Người thân vẫn ngồi ăn sáng cùng mình, vẫn cười nói, vẫn hẹn chiều nay đi chợ. Rồi chỉ một cơn đau bất ngờ, một cú điện thoại giữa đêm, mọi thứ đổi khác. Người còn đó bỗng không còn nữa. Nhà cửa vẫn đó, mà người thì đã đi rồi. Lúc ấy, mình mới thấm một điều: đời người mong manh hơn mình tưởng rất nhiều.
Không chỉ chuyện mất mát lớn lao. Nhìn kỹ lại, đời sống quanh mình toàn là những thứ đến rồi đi. Một công việc mình gắn bó mười năm, một ngày bỗng dưng mất. Một mái tóc đen, vài năm sau đã điểm bạc. Đứa con bé xíu ngày nào, chớp mắt đã cao hơn mình. Một chiếc điện thoại mới mua, chưa đầy năm đã cũ. Mọi thứ cứ đến rồi đi, như chưa từng ở lại. Mình thì cứ ngỡ mọi thứ sẽ ở mãi với mình, nên khi nó đi, mình đau.
Hơn một nghìn năm trước, vào buổi cuối đời, thiền sư Vạn Hạnh đã nói một bài kệ chỉ có bốn câu, mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Ngài là vị thiền sư thời nhà Lý, người đã dạy dỗ và phò tá vua Lý Thái Tổ buổi đầu dựng nước. Khi sắp mất, ngài không bệnh tật gì, chỉ nói kệ rồi nhẹ nhàng ra đi. Bài kệ ấy viết: Thân như bóng chớp có rồi không. Cây cỏ xuân tươi thu héo hon. Tùy vận thịnh suy không hãi sợ. Thịnh suy đầu cỏ có phơi sương.
Nghe bốn câu ấy bằng lời thường, sẽ thấy thế này.
Thân như bóng chớp có rồi không. Thân này giống như ánh chớp. Chớp lóe lên một cái rồi tắt. Có đấy, rồi không đấy. Thân người cũng vậy. Mình cứ nghĩ mình còn trẻ, còn khỏe, còn nhiều thời gian. Nhưng thời gian trôi nhanh hơn mình tưởng. Một cái chớp mắt, mười năm đã qua. Một cái chớp mắt nữa, tóc đã bạc. Hiểu được điều này không phải để buồn, mà để sống thật hơn với từng ngày còn lại. Ai biết thân như bóng chớp, người ấy sẽ không phí thời gian vào những chuyện giận hờn vô ích.
Cây cỏ xuân tươi thu héo hon. Cây cỏ mùa xuân thì tươi tốt, đến mùa thu thì héo khô. Đó là lẽ tự nhiên. Đời người cũng có xuân và thu. Có lúc mình khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, mọi người quý mến. Có lúc mình đau ốm, làm ăn khó khăn, người ta quay lưng. Xuân rồi thu, tươi rồi héo, đó là vòng quay của đời sống. Không ai giữ mãi được mùa xuân, và cũng không ai kẹt mãi trong mùa thu. Hiểu được điều này, mình sẽ bớt bám víu khi đang ở trên cao, và bớt tuyệt vọng khi đang ở dưới thấp.
Tùy vận thịnh suy không hãi sợ. Gặp lúc thịnh hay lúc suy, cứ thuận theo mà sống, đừng sợ hãi. Đây là câu khó nhất trong bài kệ. Khi mọi thứ đang tốt đẹp, mình sợ mất. Khi mọi thứ đang xấu đi, mình sợ nó còn xấu hơn nữa. Nỗi sợ làm mình khổ gấp đôi: khổ vì chuyện đang xảy ra, và khổ thêm vì tưởng tượng chuyện chưa xảy ra. Thiền sư dạy rằng, thịnh hay suy cũng chỉ là vận của đời, như thủy triều lên xuống. Thủy triều lên, mình chèo thuyền. Thủy triều xuống, mình nghỉ ngơi. Không hãi sợ, không có nghĩa là buông xuôi. Mà là làm hết sức mình trong hoàn cảnh đang có, rồi để kết quả tự nhiên đến.
Thịnh suy đầu cỏ có phơi sương. Thịnh hay suy cũng như giọt sương đọng trên đầu ngọn cỏ. Sáng sớm thấy long lanh, nắng lên là tan. Mọi vinh hoa, mọi mất mát, xét cho cùng cũng chỉ là giọt sương đầu cỏ. Nó có thật, nó đẹp, nhưng nó không ở lại. Người hiểu được điều này sẽ không còn bị những được mất làm cho điên đảo. Được thì mừng nhẹ nhàng, mất thì buồn nhẹ nhàng, rồi lại tiếp tục sống.
Bài kệ này không dạy mình chán đời. Ngược lại, nó dạy mình sống trọn vẹn hơn. Vì biết thân như bóng chớp, nên mình mới quý từng ngày còn được sống. Vì biết mọi thứ rồi sẽ qua, nên mình mới biết trân trọng những gì đang có. Người thân còn bên cạnh, hãy nói với họ một lời tử tế ngay hôm nay, đừng đợi đến mai. Công việc còn trong tay, hãy làm cho hết lòng, đừng làm qua loa rồi tiếc. Một bữa cơm gia đình, hãy ăn cho trọn vẹn, đừng vừa ăn vừa lướt điện thoại.
Nhiều người sợ nghĩ về vô thường, vì tưởng đó là chuyện buồn. Nhưng thật ra, vô thường là tin tốt. Nếu mọi thứ đều vĩnh viễn không đổi, thì người đang khổ sẽ khổ mãi, người đang sai sẽ sai mãi, không bao giờ có cơ hội làm lại. Chính vì mọi thứ đều đổi thay, nên hôm nay mình khổ, ngày mai mình có thể hết khổ. Hôm nay mình vụng về, ngày mai mình có thể khéo léo hơn. Vô thường mở ra cánh cửa cho sự thay đổi. Ai hiểu vô thường, người ấy không còn tuyệt vọng.
Áp vào đời thường, bài kệ này dùng thế nào? Khi mất một món đồ quý, thay vì tiếc mãi, hãy nhớ: mọi thứ đến rồi đi, như bóng chớp. Khi công việc gặp khó, thay vì hoảng sợ, hãy nhớ: đây là mùa thu, mùa xuân sẽ lại đến. Khi đang ở trên đỉnh cao, thay vì kiêu ngạo, hãy nhớ: giọt sương đầu cỏ, nắng lên là tan. Và khi người thân ra đi, thay vì oán trách số phận, hãy nhớ: người ấy như ánh chớp, đã lóe sáng trong đời mình, và ánh sáng ấy vẫn còn ở lại trong lòng mình.
Bốn câu kệ, hơn một nghìn năm trước, mà vẫn đúng cho người hôm nay. Thân như bóng chớp, có rồi không. Biết vậy để sống cho trọn từng ngày, yêu thương cho trọn từng người, và khi thịnh suy đến, lòng vẫn không hãi sợ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư