Có một người từng nói với tôi: tôi không tu được đâu. Tôi nóng tính lắm. Tôi hay nói lời làm người khác buồn. Tôi tham lam, tôi hay ghen tị. Người như tôi, tâm đã bẩn rồi, tu cũng vô ích. Nói xong, người đó cười buồn, như thể đã kết luận về chính mình rồi.
Nhiều người cũng nghĩ về mình như vậy. Họ thấy trong lòng mình có giận, có tham, có ghen, có ích kỷ, rồi họ kết luận: tâm tôi xấu. Họ tưởng tâm mình giống như một tấm vải đã nhuộm đen, giặt sao cũng không sạch. Họ tưởng tu là việc của người hiền, người đã sạch sẵn. Còn mình thì ở ngoài, đứng nhìn.
Nhưng sách của tổ Bồ Đề Đạt Ma nói một câu hoàn toàn khác: tự tánh vốn nó tự thanh tịnh. Tuy ở trong sắc thân năm uẩn, tánh nó cũng vốn thanh tịnh, không ô nhiễm. Nói bằng lời thường thì là: cái gốc trong lòng mình vốn đã sạch. Giận, tham, ghen, ích kỷ, những thứ đó có thật, nhưng chúng chỉ là lớp bụi bám bên ngoài. Bụi thì lau được. Cái gốc bên trong thì chưa bao giờ bẩn.
Tổ còn nói một câu nữa, nghe hơi nặng mà rất thật: nếu chẳng rõ tự tánh linh giác của mình, dẫu cho đem thân này tán ra tro bụi để tìm Phật, rốt cũng chẳng được gì. Nghĩa là: nếu mình không biết trong lòng mình đã có sẵn chỗ sạch, thì có tìm Phật khắp nơi, có làm đủ thứ việc khổ hạnh, cũng không tìm được. Vì Phật không ở ngoài. Phật ở ngay trong cái tánh vốn thanh tịnh đó. Tìm ở ngoài là tìm sai chỗ.
Hãy hình dung một ly nước trong bị khuấy đục. Bùn đất nổi lên, nước đục ngầu, nhìn vào không thấy gì. Người không biết sẽ tưởng ly nước đó vốn đục, phải đổ đi, lấy ly nước khác. Nhưng người biết sẽ chỉ ngồi yên, để ly nước lắng xuống. Bùn nặng hơn nước, nó sẽ chìm xuống đáy. Nước sẽ trong trở lại. Nước không cần ai làm cho nó trong. Nó vốn trong. Nó chỉ cần được để yên.
Tâm mình cũng vậy. Lúc giận, tâm như ly nước bị khuấy. Lúc tham, lúc ghen, lúc lo, tâm cũng đục như vậy. Nhưng đục không có nghĩa là bẩn vĩnh viễn. Chỉ cần mình dừng khuấy, để cho nó lắng, chỗ trong sẽ hiện ra. Người tu không phải là người biến mình thành một người khác, sạch hơn, hiền hơn, tốt hơn. Người tu là người để cho cái sạch vốn có trong mình được lộ ra.
Vậy thì tại sao mình cứ thấy mình xấu hoài? Vì mình cứ nhìn vào lớp bụi, mà quên mất cái gốc. Mỗi lần nổi giận, mình kết luận: mình là người nóng tính. Mỗi lần ghen tị, mình kết luận: mình là người xấu. Mình lấy một cơn giận để định nghĩa cả con người mình. Mà cơn giận thì chỉ là một đám mây bay qua. Mây có đen đến mấy, bầu trời phía sau vẫn xanh. Mình cứ nhìn mây mà quên mất trời.
Tập thấy chỗ sạch trong mình, tập thế nào? Không cần làm gì lớn. Mỗi ngày, dành một lúc ngồi yên. Không cần lâu. Năm phút cũng được. Ngồi xuống, thở đều, và chỉ nhìn. Ý nghĩ tới, để nó tới. Ý nghĩ đi, để nó đi. Đừng đuổi, đừng giữ. Ngồi như vậy, mình sẽ thấy một điều lạ: giữa những ý nghĩ ồn ào, có những khoảng lặng rất ngắn. Trong khoảng lặng đó, không có giận, không có tham, không có lo. Chỉ có sự yên. Khoảng lặng đó chính là chỗ sạch trong mình. Nó vẫn ở đó, chỉ là trước giờ mình không để ý.
Có người sẽ nói: tôi ngồi yên mà đầu óc vẫn ồn ào, chẳng thấy khoảng lặng nào. Đúng vậy, lúc đầu là như thế. Ly nước vừa bị khuấy mạnh, phải đợi một lúc bùn mới lắng. Ngồi yên cũng vậy. Phải ngồi một lúc, những ý nghĩ ồn ào mới dịu xuống. Đừng nản. Đừng kết luận mình không tu được chỉ vì một buổi ngồi ồn ào. Bùn nào rồi cũng lắng, nếu mình đừng khuấy thêm.
Hiểu được điều này, mình sẽ đối xử với mình khác đi. Trước đây, mỗi lần làm sai, mình tự mắng mình thậm tệ. Giờ thì mình biết: mình làm sai vì lúc đó bùn đang nổi, không phải vì mình là bùn. Mình có thể nhận lỗi, sửa lỗi, mà không cần kết tội cả con người mình. Người biết mình vốn sạch thì sửa lỗi dễ hơn người tưởng mình vốn bẩn. Vì người tưởng mình bẩn thì sửa cũng vô ích, còn người biết mình sạch thì chỉ cần lau bụi đi là xong.
Và mình cũng sẽ đối xử với người khác khác đi. Người làm mình bực, người nói lời khó nghe, người ích kỷ, người tham lam, họ cũng có một chỗ sạch trong lòng như mình. Lớp bụi của họ dày hơn, nhưng cái gốc thì giống nhau. Thấy được điều đó, mình bớt ghét họ hơn. Không phải là mình đồng ý với việc họ làm. Mà là mình hiểu: họ cũng đang bị bụi che mắt, như mình đã từng.
Vậy nên, nếu bạn từng nghĩ mình không tu được vì tâm mình xấu, hãy nhớ lời của tổ Đạt Ma: tự tánh vốn tự thanh tịnh. Chỗ sạch đó vẫn ở trong bạn, chưa bao giờ mất. Bạn không cần đi tìm ở đâu xa, không cần biến mình thành người khác. Chỉ cần ngồi yên một lúc, để cho bùn lắng xuống, và nhìn thấy nước trong vốn có của chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư