🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Ý nghĩ vừa tới, biết ngay là đủ

Thiền & hơi thở · 8 phút đọc

Ngồi xuống, xếp chân lại, định thiền năm phút. Chưa kịp thở được ba hơi, trong đầu đã hiện ra chuyện tiền điện tháng này. Rồi chuyện mai họp với sếp. Rồi câu nói hôm qua của người bạn, nghe sao mà khó chịu. Rồi lại nhớ ra quên chưa gọi điện cho mẹ. Năm phút thiền, mà đầu óc đi chơi hết bốn phút rưỡi. Mở mắt ra, tự trách mình: thiền gì mà kém thế, ngồi cũng không xong.

Hầu như ai mới tập thiền cũng gặp cảnh này. Ngồi xuống là ý nghĩ kéo tới như thác. Đuổi ý này đi, ý khác tới. Càng cố không nghĩ, càng nghĩ nhiều. Nhiều người tập được vài hôm rồi bỏ, vì họ tưởng thiền là phải ngồi mà đầu óc trống rỗng. Họ tưởng ý nghĩ tới là mình thất bại. Họ không biết rằng chính cái lúc ý nghĩ tới đó, mới là lúc thiền bắt đầu.

Sách xưa có một câu nói rất hay của Hư Tịnh Thiên sư: không sợ niệm khởi, chỉ lo biết muộn. Niệm khởi là bệnh, dứt niệm là thuốc. Niệm ở đây là ý nghĩ khởi lên. Sách còn nói rõ hơn: niệm khởi, biết ngay, biết tức là vô niệm. Nghĩa là: ý nghĩ vừa khởi lên, mình biết ngay, thì cái biết đó đã là vô niệm rồi. Tu hành diệu môn, chính tại nơi đây. Cửa tu mầu nhiệm, chính là ở chỗ này.

Nghe thì có vẻ khó hiểu. Nhưng nói bằng lời thường thì đơn giản lắm: ý nghĩ tới không phải là lỗi. Lỗi là mình đi theo nó mà không hay. Mình ngồi thiền, ý nghĩ về tiền điện tới. Nếu mình biết ngay: à, mình đang nghĩ về tiền điện, rồi quay về với hơi thở, thì ý nghĩ đó chỉ ghé qua một giây rồi đi. Nhưng nếu mình không biết, mình sẽ ngồi tính tiền điện, tính tiền nước, tính tiền nhà, tính tới chuyện tháng sau, chuyện năm sau. Năm phút thiền biến thành năm phút tính toán. Mình không còn ngồi thiền nữa, mình đang ngồi lo.

Cho nên thiền không phải là cấm ý nghĩ tới. Thiền là tập biết ngay khi ý nghĩ tới. Biết sớm một giây, mình đỡ lạc đi một đoạn dài. Biết muộn, mình đã đi xa rồi mới sực tỉnh. Sách nói không sợ niệm khởi, chỉ lo biết muộn, chính là ý đó. Ý nghĩ thì ai cũng có. Người tu lâu hay người mới tu, ý nghĩ đều tới như nhau. Khác nhau ở chỗ người tu lâu biết sớm hơn, còn người mới tu biết muộn hơn. Chỉ vậy thôi. Không có ai ngồi thiền mà đầu óc trống rỗng hoàn toàn. Người nào nói mình ngồi mà không nghĩ gì, có lẽ người đó đang ngủ gật.

Có một hình ảnh rất dễ nhớ: ý nghĩ giống như khách gõ cửa. Khách gõ cửa, mình biết có khách, mình có thể mở cửa mời vào, cũng có thể chỉ gật đầu rồi để khách đi. Thiền là mình biết có khách gõ cửa. Còn không biết, là mình để khách vào nhà, ngồi xuống, uống trà, ở lại cả buổi, mà mình không hay mình đã mời khách vào từ lúc nào. Ý nghĩ cũng vậy. Biết nó tới, nó chỉ ghé qua. Không biết, nó ở lại làm chủ nhà.

Sách xưa còn có một câu nữa, ngắn mà sâu: hữu niệm tức sinh tử, vô niệm tức niết bàn. Có niệm thì còn sinh tử, không niệm thì là niết bàn. Nghe thì cao xa, nhưng áp vào đời thường thì rất gần. Lúc mình bị ý nghĩ kéo đi, mình sống trong sinh tử: lo cái này, giận cái kia, tiếc cái nọ, cứ quay vòng mãi. Lúc mình biết ngay ý nghĩ vừa khởi, mình dừng lại được, mình trở về với hơi thở, với phút hiện tại, thì lòng mình yên. Yên đó, sách gọi là niết bàn. Không phải là cõi nào xa xôi. Mà là cái yên ngay trong lòng mình, ngay lúc này.

Tập biết ngay, tập thế nào? Bắt đầu từ lúc ngồi thiền. Ngồi xuống, thở. Ý nghĩ tới, đừng mắng mình. Chỉ thầm nói trong lòng: à, nghĩ rồi. Rồi quay về hơi thở. Ý nghĩ khác tới, lại nói: à, nghĩ rồi. Rồi quay về hơi thở. Cứ vậy. Một buổi thiền năm phút, mình có thể phải nói câu đó hai mươi lần. Không sao. Hai mươi lần biết ngay, là hai mươi lần mình tập được. Mỗi lần biết ngay là một lần mình thắng được một đoạn lạc đường.

Rồi tập đó sẽ theo mình ra khỏi chiếu thiền, vào trong đời sống. Đang làm việc, ý nghĩ về chuyện hôm qua kéo tới, mình biết ngay, quay về với việc đang làm. Đang nghe người khác nói, ý nghĩ phản bác kéo tới, mình biết ngay, quay về nghe cho trọn câu người ta. Đang lái xe, ý nghĩ bực tức kéo tới, mình biết ngay, quay về với tay lái. Biết ngay không chỉ dùng lúc ngồi thiền. Nó dùng được cả ngày, ở bất cứ đâu.

Có người hỏi: biết ngay hoài vậy, có mệt không? Lúc đầu thì hơi mệt, vì mình chưa quen. Giống như người mới tập lái xe, phải để ý đủ thứ, mệt lắm. Nhưng lái quen rồi, để ý trở thành tự nhiên, không mệt nữa. Biết ngay cũng vậy. Tập một thời gian, cái biết sẽ nhanh dần, nhẹ dần. Ý nghĩ vừa nhú lên, mình đã thấy. Thấy rồi thì nó tự qua, không cần mình phải làm gì thêm.

Vậy nên, lần tới ngồi thiền mà ý nghĩ cứ tới, đừng vội nản, đừng vội kết luận mình thiền dở. Hãy nhớ lời Hư Tịnh Thiên sư: không sợ niệm khởi, chỉ lo biết muộn. Ý nghĩ tới thì cứ tới. Mình chỉ cần biết ngay. Biết ngay là đủ. Biết ngay, rồi quay về hơi thở. Cứ vậy, từng lần một. Lâu dần, mình sẽ thấy: đầu óc mình vẫn có ý nghĩ, nhưng mình không còn bị chúng dắt đi nữa. Người dắt mình đi, giờ là chính mình.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Tinh Mệnh Khuê Chỉ Toàn Thư — Hư Tịnh Thiên sư: "Không sợ niệm khởi, chỉ lo biết muộn", tr. 125
• Tinh Mệnh Khuê Chỉ Toàn Thư — "Hữu niệm tức Sinh Tử, Vô niệm tức Niết Bàn", tr. 142
Bài liên quanĐếm hơi thở từ một đến mười: bài tập giữ tâm cho người mớiNgồi thiền chân tê lưng mỏi: đừng ép mình ngồi kiết giàNấu ăn cũng là thiền: một bữa cơm nấu bằng tâm yên