Có khách đến nhà, câu đầu tiên mình hay hỏi là gì? Thường là: "Uống gì nhé?" Rồi mình rót một chén trà, đặt xuống bàn, ngồi lại với nhau. Chén trà đó không hỏi khách là ai, đến lần đầu hay đã quen từ lâu. Trà cứ nóng, cứ thơm, cứ rót đầy như nhau cho mọi người.
Ngày xưa, thiền sư Triệu Châu cũng có một chén trà như vậy. Chuyện kể rằng một hôm có hai vị tăng mới đến chùa. Triệu Châu chỉ một vị hỏi: "Thượng tọa từng đến đây chưa?" Vị tăng thưa: "Chưa từng đến." Triệu Châu bảo: "Uống trà đi!" Rồi ngài hỏi vị tăng khác: "Từng đến đây chưa?" Vị ấy thưa: "Đã từng đến đây." Triệu Châu cũng bảo: "Uống trà đi!"
Viện chủ đứng bên cạnh thấy lạ, mới bạch: "Người chưa từng đến, dạy uống trà còn có thể được. Người đã từng đến, vì sao cũng dạy uống trà đi?" Triệu Châu gọi: "Viện chủ!" Viện chủ đáp: "Dạ!" Triệu Châu bảo: "Uống trà đi!"
Ba người, ba câu trả lời khác nhau, mà thiền sư chỉ đưa ra một chén trà. Nghe qua tưởng như ngài lười nói, hay ngài đùa. Nhưng nghĩ kỹ thì thấy cả một bài học nằm trong đó. Người chưa từng đến thì còn bỡ ngỡ, còn lo không biết mình có thuộc về nơi này không. Người đã từng đến thì dễ sinh tâm quen thuộc, tưởng mình đã biết hết rồi. Cả hai đều đang sống trong cái đầu của mình, một người lo, một người tự mãn. Chén trà kéo cả hai về cùng một chỗ: ngay đây, ngay lúc này, nước còn nóng, tay còn cầm chén.
Trong đời mình cũng vậy. Đi làm ngày đầu tiên, mình rụt rè, sợ làm sai, sợ người ta chê. Đi làm mười năm, mình lại dễ chủ quan, việc gì cũng tưởng đã quen tay. Cả hai trạng thái đều làm mình mất đi sự tỉnh táo. Người mới thì căng thẳng quá, người cũ thì lơ là quá. Thiền sư không phân biệt cũ hay mới, vì cái cần thiết cho cả hai là như nhau: dừng lại một chút, thở một hơi, và làm việc đang làm cho trọn vẹn.
Chén trà buổi sáng là một ví dụ gần nhất. Nhiều người uống trà mà không biết mình đang uống trà. Tay cầm chén, mắt nhìn điện thoại, đầu nghĩ đến cuộc họp sắp tới. Trà nguội lúc nào không hay. Ngược lại, có người uống một ngụm mà thấy hết vị trà: nóng vừa, thơm nhẹ, hơi bốc lên mặt. Cùng một chén trà, mà một người uống trong vội vã, một người uống trong tỉnh thức. Khác nhau không phải ở trà, mà ở tâm người uống.
Câu chuyện còn có một đoạn rất hay: khi viện chủ thắc mắc, Triệu Châu không giải thích dài dòng. Ngài chỉ gọi tên ông: "Viện chủ!" Ông đáp: "Dạ!" Rồi ngài bảo: "Uống trà đi!" Cái "Dạ" đó chính là câu trả lời. Ngay lúc ông đáp lại, tâm ông đang ở đây, đang nghe, đang có mặt. Không cần thêm một lời giảng nào nữa. Nhiều khi trong đời, mình hỏi quá nhiều mà quên mất việc đơn giản nhất: cứ làm việc trước mắt cho tốt đã.
Người học thiền hay mắc một cái bẫy: cứ tưởng phải đi xa, phải tìm thầy lớn, phải học pháp cao mới là tu. Nhưng Triệu Châu dạy rằng đạo không ở đâu xa. Đạo ở trong chén trà đang cầm trên tay. Người chưa đến hay đã đến, người mới tu hay tu lâu, đều bắt đầu lại từ cùng một điểm: hơi thở này, việc này, giây phút này. Không có con đường tắt, cũng không có ai được ưu tiên vì đã đi trước.
Sáng mai, trước khi bắt đầu ngày mới, thử rót cho mình một chén trà hay một ly nước. Ngồi xuống, cầm chén bằng cả hai tay, uống một ngụm chậm rãi. Đừng nghĩ đến chuyện hôm qua chưa xong, đừng lo chuyện ngày mai chưa tới. Chỉ uống trà thôi. Đến rồi hay chưa đến, thì chén trà vẫn ở đây, vẫn nóng, vẫn chờ mình. Uống cho trọn một chén, rồi hãy bắt đầu ngày mới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư