Nhà ai nuôi chó cũng biết: con chó không biết nói, không biết đọc sách, không biết ngồi thiền. Vậy mà có một vị tăng ngày xưa lại đem con chó ra hỏi thiền sư một câu làm khó cả thiên hạ: "Bạch Tổ, con chó có Phật tánh không?" Thiền sư Triệu Châu đáp gọn một chữ: "Không."
Vị tăng nghe vậy thì cãi lại ngay: "Đức Phật nói chúng sinh đều có Phật tánh, hà cớ gì ngài nói sai?" Ai nghe câu chuyện đến đây cũng thấy vị tăng cãi có lý. Phật đã dạy tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, sao thiền sư lại nói con chó không có? Chẳng lẽ thiền sư nói ngược lời Phật?
Triệu Châu không nổi giận, cũng không giảng dài. Ngài nói: "Người không hiểu ý ta. Con chó nó có Phật tánh nhưng nó bị nghiệp thức che mờ, cho nên nó không thấy. Có mà không thấy cũng như không." Một câu nói mà gỡ hết nút thắt. Chữ "Không" của ngài không có nghĩa là con chó không có Phật tánh. Chữ "Không" đó có nghĩa là: có đấy, nhưng bị che mất rồi, không thấy được thì cũng như không có.
Chuyện này nghe qua tưởng chỉ là chuyện trong chùa, nhưng thật ra nó nói đúng tình cảnh của mỗi người chúng ta. Chúng sinh đều có Phật tánh, nghĩa là trong mỗi người đều có sẵn khả năng tỉnh thức, khả năng thương yêu, khả năng dừng lại trước khi làm điều dại dột. Nhưng khả năng đó đang bị che mờ. Che bởi cái gì? Che bởi tham, sân, si, bởi thói quen giận dữ, bởi lòng tham không đáy, bởi những lo toan chạy không ngừng. Phật tánh không mất đi đâu, nó chỉ bị phủ bụi như tấm gương để lâu ngày không lau.
Thử nghĩ mà xem: có bao giờ mình biết rõ là không nên nổi giận, vậy mà vẫn nổi giận không? Có bao giờ mình biết rõ là nên im lặng cho qua, vậy mà vẫn nói ra một câu làm tổn thương người khác không? Biết mà không làm được, đó chính là "có mà không thấy cũng như không". Cái biết đó nằm trong đầu, còn cái làm thì bị thói quen cũ kéo đi. Phật tánh trong mình cũng vậy: có sẵn đó, nhưng mỗi ngày mình sống bằng thói quen, bằng phản ứng, thì nó cứ bị che khuất hoài.
Triệu Châu dùng chữ "Không" như một cái tát nhẹ cho tỉnh. Nếu ngài đáp "Có" thì vị tăng sẽ hài lòng ra về, tưởng mình đã hiểu, rồi thôi. Chữ "Không" làm người nghe giật mình, phải dừng lại, phải suy nghĩ. Thiền sư không cho người ta một đáp án để mang về cất tủ. Ngài cho người ta một câu hỏi để mang theo suốt đời. Cứ ôm chữ "Không" đó mà suy ngẫm, đến một ngày tự mình thấy ra thì mới là cái thấy thật của mình.
Trong đời thường, mình cũng hay bị kẹt như vị tăng kia. Mình nghe người ta nói "ai cũng có Phật tánh" thì mình gật gù, tưởng mình đã hiểu. Nhưng hiểu bằng đầu chưa phải là thấy bằng tâm. Giống như có tiền trong túi mà quên mất, đến lúc cần thì lục tung lên không thấy, thì có cũng như không. Giống như đeo kính trên đầu mà đi tìm kính khắp nhà, tìm hoài không thấy, thì có cũng như không. Cái quý nhất nhiều khi ở ngay trong mình, mà mình cứ đi tìm ở bên ngoài.
Tu tập, suy cho cùng, không phải là đi tìm một thứ gì mới. Tu là lau bụi trên tấm gương vốn có. Mỗi lần mình dừng lại trước cơn giận, mỗi lần mình thở một hơi thay vì nói lời cay độc, mỗi lần mình biết mình đang tham mà không chạy theo, là một lần mình lau đi một lớp bụi. Lau mãi, đến một ngày gương sáng lại, mình sẽ tự thấy: Phật tánh chưa từng rời mình nửa bước. Nó vẫn ở đây, chỉ là trước giờ mình không thấy mà thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư