Hôm qua mình đã ngồi xuống và cảm nhận được thân mình đang ngồi. Hôm nay, mình làm bạn với một thứ còn gần hơn nữa: hơi thở.
Hơi thở ở với mình từ lúc mới sinh ra tới giờ. Nó chưa từng rời mình một giây nào. Vậy mà có bao giờ mình thật sự để ý tới nó chưa? Thường thì không. Mình chỉ nhớ tới hơi thở khi nó khó khăn: khi chạy bộ mệt quá, khi leo cầu thang thở dốc, khi lo lắng đến nghẹn ngực. Còn lúc bình thường, mình quên nó luôn.
Trong bài giảng về thiền Vipassana, vị thiền sư kể một chuyện rất thật. Có người tới hỏi: con không thấy con thở nữa. Sư bảo: đừng nghĩ vậy, nghĩ vậy là không đúng. Vì ngừng thở là chết. Chỉ vì chúng ta không thấy nó thôi.
Đúng vậy. Hơi thở vẫn ở đó. Chỉ là mình không thấy.
Hơi thở là một đề mục rất đặc biệt. Vì nó đi sát với mình trong suốt cuộc đời. Nó không ở đâu xa. Nó ở ngay trong mũi, trong ngực, trong bụng mình. Mỗi lần hít vào, thở ra, nó đều nhắc mình rằng mình đang sống.
Vậy làm bạn với hơi thở là làm sao? Đơn giản lắm. Ngồi xuống như hôm qua. Lưng thẳng, vai thả lỏng. Rồi đưa sự chú ý về hơi thở.
Thở ra, biết mình đang thở ra. Thở vào, biết mình đang thở vào. Chỉ vậy thôi.
Đừng cố thở cho sâu. Đừng cố thở cho đẹp. Đừng đếm xem một phút mình thở bao nhiêu lần. Cứ thở như bình thường. Việc của mình chỉ là biết mình đang thở.
Có người sẽ thắc mắc: sao tôi theo dõi hơi thở mà khó quá? Hơi thở nó nhẹ quá, nó chạy đi đâu mất. Vị thiền sư trong bài giảng cũng nói rõ điều này. Hơi thở nhẹ quá, rất khó nhận biết. Nên ở truyền thống thiền của Miến Điện, người ta không nhìn hơi thở ở mũi, mà chú ý vào cái bụng. Bụng phồng lên hay xẹp xuống, mình đều nhận biết được. Theo dõi sự phồng lên, xẹp xuống dễ dàng hơn là theo dõi hơi thở, vì phồng xẹp là hoạt động vật lý, thấy rõ ràng.
Bạn thử cách này nhé. Đặt nhẹ một tay lên bụng. Hít vào, bụng phồng lên. Thở ra, bụng xẹp xuống. Phồng, xẹp. Phồng, xẹp. Cứ theo nhịp đó. Không cần làm gì thêm.
Một lúc sau, bạn sẽ thấy có một điều lạ. Tâm mình bắt đầu yên lại. Không phải vì mình ép nó yên. Mà vì mình có một chỗ để đặt nó xuống. Hơi thở giống như một cái neo. Tâm lang thang ngoài kia bao lâu nay, giờ có chỗ đậu.
Trong một bản kinh cổ về pháp quán niệm hơi thở, pháp sư Tăng-già-bạt-đà-la đã giảng rất rõ: niệm hơi thở vào, niệm hơi thở ra, niệm hơi thở ra vào thì tâm được định. Niệm hơi thở vào, hơi thở ra chính là chánh định.
Tâm được định, nghĩa là tâm đứng yên lại được, không chạy lung tung nữa. Mà muốn tâm định, không cần làm gì cao siêu. Chỉ cần niệm hơi thở. Niệm ở đây không phải là đọc thành tiếng. Niệm là nhớ, là biết, là giữ sự chú ý ở đó.
Bạn có để ý không? Khi mình giận, hơi thở gấp. Khi mình sợ, hơi thở ngắn. Khi mình vui, hơi thở nhẹ. Hơi thở là tấm gương của lòng mình. Nhìn hơi thở, mình biết lòng mình đang ra sao. Và khi mình thở chậm lại, lòng mình cũng chậm lại theo.
Cho nên, hơi thở không chỉ là không khí ra vào. Hơi thở là sợi dây nối thân với tâm. Nắm được hơi thở, mình nắm được cả hai.
Bài tập hôm nay cũng rất nhỏ. Năm phút ngồi yên như hôm qua, nhưng lần này thêm một việc: theo dõi hơi thở. Thở ra, biết thở ra. Thở vào, biết thở vào. Nếu thích, theo dõi bụng phồng xẹp.
Nếu giữa chừng tâm chạy đi, đừng bực. Nó chạy đi thì mình đưa nó về. Đưa về bằng hơi thở. Mỗi lần đưa về, là một lần mình tập cho tâm quen với việc ở yên.
Ngày mai, chúng ta sẽ nói về chuyện ai cũng gặp khi ngồi thiền: suy nghĩ chạy lung tung. Và cách để không đánh nhau với nó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư