Khi nhắc tới thiền, nhiều người nghĩ ngay tới Ấn Độ, tới Trung Hoa, tới những thiền sư xa xôi. Ít ai biết rằng, ngay trên đất Việt, từ rất sớm, đã có một vị thiền sư lớn. Tên ngài là Khương Tăng Hội.
Ngài sống vào thế kỷ thứ ba, khi đất nước còn là Giao Châu. Ngài hành đạo ở Luy Lâu, một trung tâm Phật giáo lớn thời đó, nay thuộc vùng Bắc Ninh. Rồi ngài sang Kiến Nghiệp, kinh đô của Đông Ngô bên Trung Hoa, để truyền đạo. Ngài là người Việt, mà thiền pháp của ngài đã đi xa tới vậy.
Trong cuốn sách về thiền sư Khương Tăng Hội, thiền sư Thích Nhất Hạnh viết một câu rất quan trọng: Phật tử Việt Nam thờ phụng ngài như là vị sơ tổ của thiền học Việt Nam. Sơ tổ, nghĩa là người mở đầu. Thiền Việt Nam bắt đầu từ ngài.
Vậy thiền của ngài dạy điều gì? Có gì cao siêu không? Không. Thiền của ngài rất thực tiễn, không hề để thiền giả bay bổng trong vòm trời lý thuyết. Căn bản của thiền pháp này vẫn là sự thực tập hơi thở ý thức và pháp quán chiếu về bốn lĩnh vực hiện hữu gọi là tứ niệm xứ.
Hơi thở ý thức. Bốn chữ đó, nghe quen không? Đó chính là điều mà chúng ta vẫn đang tập: thở vào, biết mình đang thở vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Một pháp tu đã có mặt ở Việt Nam từ hơn một nghìn bảy trăm năm trước. Và tới hôm nay, nó vẫn còn nguyên giá trị.
Ngài Tăng Hội không chỉ dạy hơi thở. Ngài còn dịch kinh, viết sách, để lại những trước tác mà nhờ đó, người đời sau biết được hành tướng của sự thực tập thiền tại trung tâm Luy Lâu ngày xưa. Ngài là một học giả lớn, một dịch giả lớn, mà cũng là một hành giả thật sự. Học và hành, ở ngài, là một.
Có một bài kệ mà Tôn Xước, một người trí thức trong hoàng gia Đông Ngô, đã đề lên tranh tượng của ngài. Bài kệ ngắn thôi, mà nói hết được con người của ngài:
Lặng lẽ, một mình, đó là khí chất. Tâm không bận bịu, tình không vướng mắc. Đêm đen soi đường, lay người thức giấc. Vượt cao, đi xa, thoát ngoài cõi tục.
Tâm không bận bịu, tình không vướng mắc. Tám chữ đó, đọc lên nghe nhẹ nhàng, mà làm thì cả đời chưa xong. Tâm mình lúc nào cũng bận bịu. Bận việc này, lo việc kia. Tình mình lúc nào cũng vướng mắc. Thương người này, giận người kia. Muốn lòng không bận, không vướng, phải tập. Tập bằng hơi thở. Tập bằng sự tỉnh táo trong từng việc nhỏ.
Đêm đen soi đường, lay người thức giấc. Ngài là người thức trong đêm tối. Không phải đêm tối bên ngoài. Mà đêm tối trong lòng người. Lòng người tối vì tham, vì sân, vì si. Ngài soi đường bằng chính đời sống của mình. Bằng sự lặng lẽ, bằng sự một mình mà không cô đơn, bằng sự vững chãi giữa đời.
Bạn có thấy không? Thiền Việt Nam không phải là thứ vay mượn từ đâu đó rồi đem về. Nó đã có mặt ở đây, trên đất này, từ rất sớm. Nó gắn với Luy Lâu, với Giao Châu, với những con người Việt Nam đầu tiên học Phật. Nó là của mình. Nó gần gũi với mình hơn mình tưởng.
Hôm nay, khi bạn ngồi xuống, thở một hơi, bạn đang nối tiếp một dòng chảy đã có từ thời ngài Tăng Hội. Một hơi thở ý thức của bạn hôm nay, và một hơi thở ý thức của ngài ngày xưa, không khác nhau. Hơi thở không có quốc tịch. Hơi thở không có thời gian. Nó chỉ có ở đây, bây giờ.
Bạn không cần phải tới Luy Lâu mới tập thiền. Bạn không cần phải đọc hết sách của ngài mới bắt đầu. Bạn chỉ cần ngồi xuống, thở vào, thở ra, và biết mình đang thở. Đó là điều mà vị sơ tổ của thiền Việt đã dạy, từ hơn một nghìn bảy trăm năm trước.
Và nếu có lúc bạn thấy mình nhỏ bé, thấy việc tu tập của mình chẳng đáng gì, hãy nhớ tới ngài. Một người Việt, ở một vùng đất nhỏ, trong một thời buổi loạn lạc, mà đã thắp lên một ngọn đèn. Ngọn đèn đó cháy tới hôm nay. Và hơi thở của bạn, ngay lúc này, cũng là một ngọn đèn nhỏ.
Ngồi xuống nhé. Thở vào, biết mình đang thở vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Đó là thiền Việt. Đó là thiền của ngài Khương Tăng Hội. Và đó cũng là thiền của bạn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư