Có những câu hỏi người ta hỏi một lần rồi quên. Có những câu hỏi, một khi đã nghe, nó đi theo mình cả ngày, cả tháng, cả đời. Như câu hỏi của một người học trò: thưa thầy, con phải làm sao để tâm mình an. Thầy không trả lời ngay, mà bảo trò mang câu hỏi ấy về, đi đâu cũng mang theo, ăn cũng mang theo, ngủ cũng mang theo. Tới khi nào câu hỏi chín, đáp án sẽ tự hiện ra.
Trong sách viết về thiền sư Khương Tăng Hội, có một đoạn nói về công án, một pháp môn rất quan trọng của thiền. Công án là một đề án về thiền mà mình phải nuôi dưỡng cả ngày cả đêm. Không phải là bài tập làm xong rồi bỏ, mà là một câu hỏi, một đề mục, mình đem hết tất cả tâm tư, tất cả cuộc đời để tham cứu. Đi, đứng ngày đêm đều mang theo nó.
Để giải thích công án là gì, sách kể một hình ảnh rất đời thường. Một người đang nấu cơm, muốn biết cơm chín hay chưa, chỉ cần nhặt lấy một hạt cơm lên để xem. Một hạt mà chín rồi thì cả nồi cơm cũng đã chín. Cũng vậy, một khi đạo chí đã mạnh, tâm sẽ đi theo hướng ấy tự nhiên như một dòng nước chảy xuôi. Một hạt cơm thôi, mà nói hết được cái lý của thiền.
Công án không phải là câu đố để giải cho vui. Nó là cái neo cho tâm. Tâm người đời như con khỉ chuyền cành, nhảy từ chuyện này sang chuyện khác không ngừng. Có một công án mang theo, tâm có chỗ để quay về. Mỗi khi nó chạy đi, công án kéo nó lại. Lâu ngày, tâm bớt tán loạn, định lực lớn dần, trí tuệ cũng theo đó mà sáng ra.
Người bận rộn cũng có thể tập công án, vì công án không cần chỗ yên tĩnh. Nó đi theo mình ra chợ, lên xe buýt, vào bếp, ra vườn. Câu hỏi có thể rất giản dị: lúc này, ai đang giận. Lúc này, ai đang lo. Lúc này, mình đang làm gì, có thật sự đang làm nó hay không. Những câu hỏi tưởng như ngớ ngẩn ấy, hỏi đủ lâu, sẽ làm lộ ra rất nhiều điều về chính mình.
Có người hỏi, mang một câu hỏi cả ngày như vậy có mệt không. Thật ra mệt là vì ta mang quá nhiều thứ: mang giận, mang lo, mang tính toán, mang cả những chuyện của người khác. Mang thêm một câu hỏi thiền không làm nặng thêm, mà làm nhẹ đi. Vì câu hỏi ấy giúp ta buông bớt những thứ kia. Tâm chỉ có một chỗ, đặt công án vào thì những thứ tạp nhạp phải lui ra.
Thiền sư dạy rằng phải duy trì niệm ấy trong tâm để củng cố đạo chí của mình, rồi sẽ có thể nuôi dưỡng đối tượng chánh niệm trong thiền định một cách tự nhiên dễ dàng. Nghĩa là công án không phải là gánh nặng, mà là hạt giống. Gieo xuống, tưới bằng sự chú ý mỗi ngày, tới lúc nó nảy mầm, việc tu tập trở nên tự nhiên, không còn phải gồng mình nữa.
Tập công án cũng cần kiên nhẫn. Có người mang câu hỏi một tuần, chưa thấy gì, bèn bỏ. Có người mang một tháng, thấy tâm mình khác đi một chút: bớt nóng vội, bớt phán xét, thấy rõ mình hơn. Công án không cho đáp án ngay như tra từ điển. Nó cho một cách nhìn mới, từ từ, như nước nhỏ đá mòn. Ai vội thì không hợp với pháp môn này.
Hôm nay, thử chọn cho mình một câu hỏi để mang theo. Không cần câu hỏi cao siêu. Chỉ cần một câu thật lòng, như: hôm nay mình đã thật sự lắng nghe ai chưa. Hay: lúc này, tâm mình đang ở đâu. Viết nó ra giấy, bỏ vào túi, thỉnh thoảng lấy ra đọc. Đi đâu cũng nhớ tới nó. Tối về, ngồi yên một chút, xem câu hỏi ấy đã làm gì với mình trong ngày.
Một câu hỏi mang theo cả ngày, nghe thì ít, mà làm thì nhiều. Nó là cách tu của người bận rộn, của người không có thời gian ngồi thiền hàng giờ, nhưng vẫn muốn tâm mình có một hướng đi. Một hạt cơm biết chín hay chưa, một câu hỏi biết tâm mình an hay chưa. Bắt đầu từ một câu hỏi, ngay hôm nay.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư